ААВЫН МИНЬ ХАЙРЛАСАН ЭНХРИЙ ЯЛДАМ БҮСГҮЙЧҮҮД

Friday, December 05


Үнэнийг хэлэх цаг нэгэнт болжээ. Аавын минь хайр¬ласан бүсгүйчүүдийн талаар дам яриа, хов жив олонтаа яригдаж, бичигдэж байлаа. Тэглээ гээд аавдаа "аав" гэж дуудуулах эрх олгосон том охин миний хувьд үнэнийг өгүүлэх нь үүрэг гэж бодлоо.
Аавыгаа бүсгүй хүнийг тийм гэгээн сайхнаар хайр¬лаж байсныг бодохоор бахар¬хах, хайрлах, уучлах сэтгэл бий болжээ.
Омар Хайямын нэг шүл¬гэнд аав минь хачин их дуртай байж билээ. "Дуулим энэ хорвоод цөмөөрөө бид орш¬догоос хойш дурлал, дарс хоёргүй насыг элээвэл нүгэл¬тэй. Мөнгөн сартай орчлонд цөмөөрөө бид оршдогоос хойш мөнхрөх эсэхтээ эргэл¬зэх нь илүү ажил гэлтэй" гэсэн мөрүүдийг байн байн уншдаг сан. Хорвоод хүн болж ирчихээд дурлаж, хайр¬лахгүй насыг элээвэл хич¬нээн гуниг¬тай. Үнэндээ аав хэдэн бүс¬гүйд дурлаж хич¬нээн бүсгүй¬тэй учирч явсныг тэр бүр би мэдэхгүй ээ.
На¬сан туршдаа ээжээс минь гадна хоёр бүс¬гүйг эр нөхөр шиг нь хайрлаж байсныг бол мэддэг юм. Ха¬чирхалтай нь үүнийгээ аав огт нуудаггүй байсан бөгөөд бидэнтэй ч хайр дурлалын талаар илэн далангүй ярьдаг байсан. Хэн нэгнийг зүрх сэтгэлээсээ хайрлах хичнээн сайхан зүйл болохыг хэн хүнгүй мэднэ. Ямар ч байсан аав минь адгуусан тачаалаар бүсгүй¬чүү¬дийг эргүүлж, элдэв уран үгээр урхиддаггүй бай¬сан гэдгийг хэлж чадна. Цэ¬цэг болгоны тоосыг хүртэх гэдэг зөгий байх албагүй шүү дээ, эрчүүд. Харин зөгий нисч хүрэхээргүй ургасан цэцгийг олж хайрлаад тасдаж хаядаг¬гүй бүргэд байх бас өөр. Би аавыгаа тийм л эр хүн гэж боддог. Тийм л өндөрт урга¬сан цэцгийг хайрлах гэж төр¬сөн эр хүн. Тийм ч учраас ааваар минь хайрлуулж бай¬сан бүсгүй болгонд баяр хүргэх гэсэн юм.
Миний ээж
Ангийнхаа охидод захиа илгээн дэггүйтэж явсан жаал¬хүү Омскт тракторын ТМС төгсч ирээд Баруун-Уртад оройгоор аравдугаар анги төгссөн юм. Тэр үедээ нимгэн цагаан царайтай, их л даруу¬хан, бас дэндүү ялдам төрх¬тэй, бага зэрэг долгиотсон урт хар үстэй, тунгалаг нүдтэй нэгэн бүсгүйтэй танилцсан нь миний ээж Н.Борхүүхэн бай¬сан юм. Хожмоо нь насан тур¬шийнх нь хань болж өөрийнх нь үргэлжлэл болох гурван хүүхдийнх нь ээж болсон билээ. Хоёр дүү, бид гурвын хувьд ээж минь нарт хор¬воогийн хамгийн сайхан эмэг¬тэй. Хамгийн ухаантай нь, хамгийн үнэнч нь. Ээжид зориулж "Хаврын ногоон дээр чи минь охин насаа үдсэн, Халуун нулимсан дунд чинь би эр хүн болсон" хэмээх гэрэлт мөрүүдээ бичиж бай¬сан билээ. Харин ээжид зо¬риулсан уран зохиолын нэр нь Амура. Хайр дурлалын охин тэнгэрийн нэрийг гэр¬гийдээ хайрласан нь энэ. Ээж минь хэтэрхий тайван дөл¬гөөн хүн учраас хэр бараг¬тайд уурлаж уцаарлана гэж үгүй. Тиймээс ч аавыг өөрөөс нь өөр бүсгүй хайрлахыг хүлээн зөвшөөрөх сэтгэлийн хаттай байсан биз. Бас энэ нь ээжийн минь их ухааныг харуулдаг юм. Олон зүйлийг тэвчиж, өөрөөс нь өөр бүсгүйг хайр¬лахыг ойлгодог байсан нь най¬рагчийн гэргий болж, О.Даш¬балбарын эхнэр бол¬сон тэр хувь заяагаа хүлээн зөвшөөрсөнтэй нь холбоотой биз.
Аавын хайрласан бүсгүй¬чүүд дандаа дарьганга бүс¬гүйчүүд байсан. Дарьганга бүсгүйчүүд маш халамжтай, бас эр хүнийг хүндэлж биш¬рэх агуу ухаантай байдаг. Тиймдээ ч яруу найрагчийн зүрх сэтгэлийг тийнхүү эзэм¬дэж чадсан биз ээ. Аав минь 42-хон насандаа тэнгэрт таа¬шаагдаад явсан болохоор ээжийгээ өрөвдөн дүү, бид хоёр нэг удаа "Ээж минь сайн хүн таарвал амьдарч суухыг бид нар зөвшөөрнө шүү" хэ¬мээн нэлээд халган байж хэлсэн юм даг. Ээж тэгэхэд өөрийн эрхгүй уйлж том нү¬дээсээ нулимс асгаруулан "Миний амьдралд ааваас чинь өөр эр хүн хэзээ ч бай¬гаагүй. Цаашид ч байхгүй. Дахиж ийм зүйл надад битгий хэлээрэй " гэж билээ. Дүү бид хоёр буруу үг хэлснээ тэр даруйдаа ойлгож гэмшив. Тэр үед ээжийгээ хачин их өрөв¬дөж хайрлан бас ийм үнэнч байс¬ных нь төлөө, бид гурвыг төрүүлж өгснийх нь төлөө аав минь агуу их хайраа зориулж бас насан туршдаа эхнэртэй¬гээ амьдарсан биз гэж бод¬догдсон. Аавын минь аав, ээжид жигтэйхэн их хайртай байсан бөгөөд бэрээ өмөөрч хүүдээ "Хэзээ ч энэ бүсгүй¬гээс салж болохгүй" хэмээн захисан байдаг юм. Тэр үед хамт хойно сурахаар явсан үе тэнгийнхний ихэнх нь гэргийгээсээ салж өөр амьд¬рал зохиосон ч аав минь ээжээс салаагүй ээ. Тиймээс Орост Горькийн сургуульд сурч байхдаа өвөөд бичсэн захидалдаа ээжийг минь жиг¬тэйхэн их магтаж са¬нан дурс¬сан байдаг юм. Ээж минь аавыг эмнэлгийн орон дээр үхлүүт байхад нь өдөр шөнө¬гүй хамт байж, сахин эцсийн замд үдсэн бөгөөд одоо ч яруу найрагчийн гэргий хэвээрээ байгаа билээ. Бур¬хан түүнийг яруу найрагчийн гэргий болго¬хоор, гэрийнх нь галыг ма¬нуу¬лахаар л илгээ¬сэн гэдэгт би итгэдэг.

Халтар буюу Анимаа
Бүсгүй хүнийг ялдамхан, бас тэгээд үнэнч байхыг аав минь эрхэмлэдэг байв. Би арван настай байлаа. Тэр нэгэн өдөр аав минь надтай ихэд дотночлон ярилцаж өөрий¬гөө жаахан охиндоо ойлгуулах гэж тайлбарлаж байсныг санаж байна. "Миний охин бас нэг дүүтэй боллоо" гэж хэлж байсан үг одоо ч тодоос тод. Бяцхан охиндоо гэм хийсэн мэт санаашран байж хэлсэн тэр үг магадгүй аавыгаа ойлгох ухааныг на¬дад өгсөн байж болох юм. Ямар ч байсан тэр үед аав минь Төмөр замд байх нэг айл руу миний ухаан санаанд минь төсөөлөөгүй байсан нялх охинтой уулзуулах гэж авч явсныг санадаг. Тэр бол Анимаагаас төрсөн аавын охин бөгөөд бидний дүү бай¬сан юм. Тэр айлын хаалгыг тогштол нэг их тунгалаг, гоё нүдтэй эгч угтаж авлаа. Тэр эгчийг Халтар гэдэг байсан. Аавын минь уран бүтээлд Анимаа нэрээрээ үлдсэн билээ. Тэрээр дайлах, цайлах эр¬дэм¬тэй бүсгүй шиг санагд¬даг юм. Нас бага ч гэсэн юмны учир ойлгохтойгоо бай¬сан үе болохоор ээжээс минь өөр эгчээс аавын хүү¬хэд гарсныг ойлгосон. Надаас хүмүүс "Аль эхнэрийнх нь хүүхэд билээ" гэж асуудаг. Эхэндээ энэ үг хичнээн дур¬гүйг минь хүргэдэг байсан гээч. Яг л доромжлол мэт. Үнэндээ миний аавд ээжээс минь өөр эхнэр байгаагүй. Харин ээжээс минь гадна хайрлаж байсан хоёр бүсгүй байсныг бол нуух¬¬гүй ээ. Цаг хугацаа өнгө¬рөх тусам олон юм өөрч¬лөгдөж, хүүхэд ахуй¬даа гом¬дож тунирхаж бас ч үгүй дургүйцэн хүлээж авдаг бай¬сан зүйлийнхээ талаар арай өөрөөр ойлгодог болчих¬жээ. Хайрласан бүсгүйчүүд нь насан туршдаа ааваас өөр эр хүнийг хүлээн зөвшөөрөх¬гүйгээр тийм их хайрладаг байсны нууц нь аав минь жинхэнэ эр хүн, жинхэнэ хүн, жинхэнэ яруу найрагч бай¬сантай л холбоотой биз.
Миний мэдэх олон яруу найрагч бүсгүйчүүдэд ухаан алдан дурлаж, гоо сай¬хан, яруу тансагийнх нь та¬лаар шүүрс алдан бичиж байсныг санаж байна. Аав минь дур¬лал, хайр хоёр ялгаа¬тай гэж бидэнд ойлгуулдаг байлаа.
Аав тэнгэрт халихаасаа өмнө надад "Та гурваас гадна нэг охин байгаа. Уран бү¬тээлч юм уу нэртэй, төртэй байсан хүмүүсийг үгүй болс¬ноос нь хойш элдэв хүүхдүүд гарч ирдэг гэсэн. Надад та дөрвөөс өөр хүүхэд байхгүй шүү" гэж хэлж билээ. Хожим яригдаж болох худал үгсээс урьдчилан сэргийлж хэлсэн болов уу. Анимаатай би олон¬таа уулзаж эмэгтэй хүний ярьж болох түмэн зүйлийн талаар ярилцаж үзсэн. Хэ¬тэрхий гэмээр ухаантай тэр эмэгтэй хүү, охин хоёртой байсан бөгөөд аавтай танилц¬санаас хойш нөхрөөсөө са¬лан том охиноо өөр дээрээ авч, хүүгээ нөхөртэй өгсөн юм билээ.
Их ухаалаг бас ч үгүй найрагчийн сэтгэлийг эзэм¬дэх чадалтай бүсгүй гэдгийг нь бол мэднэ. Нэлээдгүй зальтай болов уу гэж санагд¬даг ч тэр нь түүний ухаанаас үүдэлтэй биз ээ. Шанзын эгшиг, Лимбийн эгшиг гээд олон сайхан бүтээлийнх нь баатар болсон тэр бүсгүй ааваас хэд эгч байсан юм. Сүүлд тэдний гэр орноор найз нөхөд, уран бүтээлийн анд нартайгаа очиж гэгээн сайхан үдшүүдийг өнгөрөөдөг байс¬ныг нуух юун.

Оюунханд буюу Хонгорзул
Уран бүтээлд нь Хон¬гор¬зул хэмээн нэрлэгддэг бай¬сан энэ бүсгүй Монгол хэл уран зохиолын багш эмэгтэй. Уран зохиолын ертөнц тэд¬нийг ойлголцоход дөхөм бай¬сан биз. Аав түүнтэй Анимаагаас өмнө танилцсан байдаг юм. Хоёр охинтой нө¬хөртэй байсан тэрээр аавын минь хүүхдийг гаргаагүй. Тухайн үеийн сэхээтэн эр¬чүү¬дийн анхаарлыг татдаг аятайхан бүсгүй байсан та¬лаар нь зарим нэг уран бү¬тээл¬чийн амнаас сонсч бай¬лаа. Энэ бүсгүй аавын минь уран бүтээлийн баатар, амьд¬ралынхаа туршид хайрлаж байсан бас нэг бүсгүй. Сүх¬баатар аймагт танилцаж нө¬хөрлөсөн түүнийг хожмоо нь аав хотод шилжүүлж авчир¬сан юм. Аавын бие муу эмнэ¬лэгт ээж минь сахиж байхад өрөөнд нь ороод гарч байхад нь нэг харж билээ. Надтай олон удаа таарсан гэдэг ч би таньдаггүй байсан болохоор хамгийн сүүлд харсан дүр нь л одоо сэтгэлд байна. Бүр бага байхдаа бас нэг удаа харснаа санаж байна. Баруун-Уртын наадам болдог стадионы зүүн урд өнцөгт аав, ээж хоёртой минь уулзаж байсан тэр хүн Оюунханд байсан. Хожмоо нь аавыг өөд болсны дараа "Гэ¬рэлт хайрын дурсамж" номоо хэвлэж гаргасан байна лээ. Харамсалтай нь, зарим үнэ¬нийг жаахан хэтийдүүлсэн байсанд нь сэтгэл жаахан гонсгор үлдсэн юм. Гэвч сайхан хайрынхаа түүхийг ном болгож гаргасан түүнд бас баярласан гэдгээ хэлмээр байна.
Аав нас барахынхаа өмнө тэр эмэгтэйд жигтэйхэн их гомдсон нэгэн шүлгийг орны¬хоо хажуугийн ширээн дээ¬рээ бичээд тавьчихсан байс¬ныг эмнэлэгт эргэж очихдоо би олж харсан юм. Харин дараа нь тэр шүлэг хаашаа ч юм алга болчихсон байсан. Хэн нэгэн авчихсан болов уу гэж санадаг. Магадгүй тэдний хооронд гомдох туних шалт¬гаан байсан биз ээ.
Ийнхүү аавынхаа хайрын түүхээс сөхөх болсон нь үнэ¬нийг нэмэр хачиргүй олонд хүргэх үүргийг хүлээснийхээ хувьд, аав минь надад дур¬сам¬жаа бичих эрх олгосных нь төлөө юм шүү. Түүнээс биш хэн нэгнийг эхнэрээсээ өөр бүсгүйг хайрлаарай гэсэнгүй. Гэвч бүсгүй хүнийг түүн шиг л хайрлах ёстой гэж хэлмээр байна. Аав минь "Эмэгтэй хүн энхрий ялдам байх ёстой" гэж хэлдэг байсан. Бас ааваар минь хайрлуулах хувь заяатай байсан тэр энхрий ялдам бүсгүйчүүдийг хайрлах ёс¬тойгоо ч мэдэж байна.
Илүү дэлгэрэнгүйг аавын¬хаа тухай дурсамжийн номонд оруулж байгаа тул энэ удаа үүгээр өндөрлөе.


Д.Мөнгөндалай

О.Дашбалбар : Оюун санааны яруу найраг íîìîîñ

Омог бардам, зориг төгөлдөр найрагчийн маань хамгийн сүүлд өөрөө эмхэтгэн бэлдэж, дэрэн доороо үлдээсэн энэхүү номын зарим шүлгүүдийг таалан болгооно уу. Тэрээр хэлэхдээ: Олон жижиг тулалдаанд би ялагдах бүр сүүлчийн том тулалдаанд ялах хүчээ авч байгаагаа мэдэрнэм. Энэхүү хорь хүрээгүй байхдаа өөрөө өөртөө хэлсэн үг нь түүний амьдралд тохиолдсон бэрхшээл болгоныг давахад тус болсоон хэмээн бас энэ номондоо бичиж үлдээжээ.

Галав эриний зөнч

Долоон бурхан одод залхуутайяа гялалзах
Долдугаар сарын цатгалан өдрүүдэд би дургүй
Ороо салхи хүнгэнэн урхирч, орсон буур шиг тэнгэр хүрхрэх
Орог буурал өвлийн хоёрдугаар сард би дуртай
Орвонгоороо дүнгэнэх уулс одоохон нисэх нь гэмээр
Орчлон хорвоо доргиж тэнгэр дээрээс нурах нь гэмээр
Одод жингэнэн бууж, хорвоогоор нэг цацагдах нь гэмээр
Одоо л ертөнцөд галав юүлэх нь гэмээр
Хоёрдугаар сард л дуртай!
Түнэр харанхуй шөнийн хүйтэнд захаа босгож
Түнэр харанхуй нь шуурганд дарагдсан их талд
Малгайгаа бүчилсэн найрагч зүг чигээ алдаж
Манан, салхи, шуурга, шөнө уулстай нөхөрлөнө
Хөлдүү салхинд хормой нь дэрвэж дотор нь халууцах
Хөөрхий найрагч их орчлонд тэнүүчлэхээр ирсэн юм
Галав эриний их зөнч, сүйрлийн дууч энэ хүнийг
Галзуу цасан шуурга улин тосож авсан юм
Дүнгэнэх тэнгэр, аварга их уулс царцах хүйтэнд
Дүнчүүр чоно улин хэмхэлцэх лугаа их шуурганд
Хүн төрөлхтний шөнийн харанхуй энэ их шуурганд
Хүйтэн орон зайг бүлээцүүлэн ганц найрагч алхана

1992.02.09
Энэ өдөр бол Яруу найрагчийн маань Нарт хорвоод мэндэлсэн өдөр!

Би огт гунихгүй

Зорилгогүй тоглоомонд өртөж, золгүй амьдралаа мартаж
Зол жаргалыг үзэн ядавч зоргоороо амьдрах би дуртай
Ертөнц даяараа намайг мартсан ч би огт гунихгүй
Ертөнц даяараа намайг магтсан ч би огт мишээхгүй
Энэ ертөнцөд ердийн энгийн адуу шиг, шувуу шиг амьдарч
Эргэж ирэхээр нисэн одож, буцан ирэхдээ хүн шиг л амьдарна
Амьдралын зорилго инээдийг минь хүргэнэ, юу юм бэ…
Амьд яваа минь бурханы тоглоом, үйлийн сүлжээс!
Далдуу модтой, номтой, хүүхэнтэй, дарстай тоглож
Дашбалбартайгаа ч тоглож явсаар би дөч гарлаа
Намайг Дашбалбар гэж нэрлэсэн юм, энэ миний өмсгөл
Надаас нэр-хувцсыг минь хуу татвал би хэн юм бэ?
1998.11.22

Элегия

Намар болгон модод шарлаж, навчис унана
Надад дэндүү танил уй гуниг сэргэнэ
Харах тусам тэнгэр улам дотно ээнэгшиж
Хан бүргэд тэртээ дээр дуртгал мэт эргэлдэнэ
Биеэр минь шаргалхан гуниг нэвт харваж
Би навчис адил уйтгарлан, хорвоод цөхөрнөм
Сэм сэмхэн уулс бударч, сэрүүн намар хүдэнтэнэ
Сэтгэлийн минь гүн рүү намар өөрөө шургажээ
Бүхий л хорвоо эрвээхэй шиг эмзэг санагдана
Бүр тэгэхдээ намрын бээрэгхэн эрвээхэй шиг хөөрхийлөлтэй
Би харь газарт цөлөгдсөн мэт энэ дэлхий дээр хаягдаж
Биеийг минь бус сэтгэлийг минь ирж авах эзнээ хүлээнэм
1993-1998 он

Агсам тавимаар хорвоо

Сэтгэлийн минь цог унтраагүй сэрүүн ахуй үедээ
Сэргэлэн болжмор шиг эмсэж, дур зоргоороо явлаа
Тэмцэлдэж явсан хүмүүсийн тэн хагас нь алга даа
Тэрсэлдэж үлдсэний гавьяа, ертөнцөд шунахаас хагацлаа
Уйтгар гунигтай хорвоод уруудаж доройтож явсан ч
Угийн хатуу тавилан минь өгсөж өөдөлж үзлээ
Дэлхийн бөмбөрцгийг өшиглөж агсам тавимаар санагдана
Дээр нь байгаа амьтдын нэг нь би өөрөө юм шүү дээ
1998.11.15

Цорын ганц давтагдашгүй өдөр
Цонхны цаана цэнхэрлэн өнгөрлөө
Өдрийг нэвт шөнийг харах
Өөрийн тэнхээг надад үлдээлээ
Байгалийн хишиг цагаан үүлэн
Багын андын захидал адил
Хэсэгхэн шиврэх зөөлөн бороо
Хэзээ ч сонсоогүй хайрын шивнээ
Үлэмж амгалан тэнгэрлэг өдөр
Үүрд одов уу, навчинд нуугдав уу?
Үлдээсэн дурсгал нь энэхэн шүлэг үү?
Үнэн хайр, гэрлийн урсгал уу?
Амьсгаа хурааж моддыг ажлаа
Амьтай юм шиг навчис нь сэрчигнэв
Орчлонд айлчлаад буцсан өдөрОн жилүүдийн дусалхан нулимс!
Дээврийн цаана шөнийн тэнгэр
Дэлхийгээс тусдаа өөрийгөө хадгална
Оддын увидас надад хүртээлгүй ч
Орон дээрээ би нууцыг нь төсөөлнө
1997.09-р сар

Амьддаа бие биеэ хайрла... LOVE ONE ANOTHER, MY PEOPLE O Dashbalbar

О.Дашбалбар :

Амьддаа бие биеэ хайрла...

Амьддаа бие биеэ хайрла, хүмүүсээ

Алив сайхан бүхнээ бусдаас битгий харамла!

Хэрэггүй үгийн зэвээр зүрхийг минь бүү шархлуул,

Хэн нэгнийгээ харанхуй нүх рүү битгий түлх!

Архинд орсон нэгийгээ шоолж бүү инээ,

Аяа, чиний аав чинь ч байж мэднэ шүү.

Амжиж, чи өөрөө алдрын зэрэгт хүрсэн бол

Аз жаргалын хаалгыг бусаддаа нээж өг!

Ачийг чинь тэд бас бүү мартаг.

Ганц сайхан үгээр дутаж яваа хүнд

Гарцаагүй түүнийг нь олж хэл.

Гадаа нартай ч, гэрт хүйтэн өдөр

Газар дээр нэг бус удаа тохиолдоно.

Чамд дурласан сайхан хөвгүүнийг

Чанга хатуу үгээр битгий гомдоо, бүсгүй минь

Чамайг хайрласных нь хариуд хайрла!

Чамаас сайхан хүүхэнд ч дурлаж ч болох шүү.

Бидний амьдрал ав адилхан,

Бидний хоолой дээр үг хүртэл нэг янзаар зангирч

Бидний хацар дээр нулимс хүртэл нэг янзаар бөмбөрч

Бидний зам дээр ав адилхан учрал тохиолддог!

Бүсгүйн доголон нулимсыг асуулгүйгээр арчиж

Бүдэрч унасан хүүхдийг дээр өргөн аргад!

Өнөөдөр чи инээж, нөгөөдөх уйлдаг ч

Өөр нэг өдөр чи гуньж, цаадахь чинь дуулна.

Өлгий, авс хоёрыг хүн бүхэн дамждаг болохоор

Өөр юу ч хэрэггүй, бие биеэ л хайрла!

Өргөн хорвоод хүн хайраар л дутаж болохгүй!

Аз жаргалыг би, хүний сэтгэлийн галаар төсөөлдөг болохоор

Алтан нар гэрлээ бидэнд ав адилхан хайрладаг болохоор

Амьд явахыг би бусдад хайраа түгээхийн нэр гэж бодном.

Аз жаргалыг би бусдаас хайр хүлээхийн нэр гэж ойлгоном!

1980 он, Москва хот.

О.Дашбалбар Шидэт ертөнц I боть, 2003 он.

LOVE ONE ANOTHER, MY PEOPLE

by O Dashbalbar

Love one another, my people, while you are alive.
Don’t keep from others whatever you find beautiful.
Don’t wound my heart with heedless barbs, and
Don’t push anyone into a dark hole.

Don’t mock someone who’s gotten drunk,
Think how it could even be your father.
And, if you manage to become famous,
Open the door of happiness to others!
They should also not forget your kindness.
To someone who is lacking a single word of kindness,
You should search for it and speak it out.
Whether outside in the sun or at home when it’s cold,
Don’t spend one moment at rest.

Don’t use harsh words to complain, you women,
About the kind young man you remember.
Speak lovingly to those who loved you!
Let them remember you as a good lover.

Our lives are really similar,
Our words constrict our throats the same way,
Our tears drop onto our cheeks the same way –
Things are much the same as we go along the road.
Wipe away a halt woman’s tears without a word,
Talk your lover up when she’s tripped and fallen!

Today you’re smiling, tomorrow you’ll be crying.
Another day you’re sad, and the next you’ll be singing.
We all pass from the cradle to the grave -
If for no other reason, love one another!
People must not lack love on this wide earth!
I grasp happiness with the fire of my human mind,
The golden shines lovingly upon us all the same, and
So I think that loving others is the path of life,
I understand that to be loved by others is great joy.


Translated by Simon Wickham-Smith

STANDING ON A WINDY HILL ONE AUTUMN EVENING

by O.Dashbalbar

In ultimate slowness, these berrybrown hills have floated through time.
Faded grasses are sheltering this autumn evening from the bitter wind….
Like my brothers, these hills are used to the world to which they are come,
Like berrybrown birds, they feel the sanctuary of many, many mountains….

The bluegrey smoke of the gers spreads out over the hills.
The bluegrey stars shine in the hollows through the night.
Like grains of sand, the pale earth pours through my fingers.
And time will make my mind pure, like golden sand.

I lie amid the autumn grass and talk with the hills.
Under the silent skies, the nature of the eternally unspoken draws close.
I nod at what is said of bittersweet, of grasping what is too great, and
I feel the nature of the tiniest knolls through the hills upon the wild steppe.

We come to recognise one another, we start through vision to talk, and
Like two lovers, I and the hills become as one….
The hills are feeling the bitter cold this autumn evening, they seek shelter.
I love my mother Nature, who has made these moving hills for me.

The wisdom which completes the incomplete takes form among the hills,
And tears fall into my palm like drops of rain.
This autumn evening, the camels bellow and the withered grass is sad,
And in the sanctuary of the hills I seek refuge from the piercing wind.

My mind feels sad for me upon this living earth.
I hear an orphaned camel calf, bellowing through the years.
This autumn evening, I sit upon the hill like my grandfather, my legs crossed,
And I tell the rosary of my life through the melody of my thoughts.

translated by Simon Wickham-Smith

FOR YOU

I was leading you,
one snowy midnight.
The world was flickering like stories,
and we were walking among the stars,
with snow falling on our faces.

We were heading into the future,
our children falling from the distant stars,
like snowflakes, like stories. And,
in the morning, we were joined eternally.
You, a little girl, had become
mother to my children.

I waited for you on the path through the world.
On many moonlit, moonless nights, there were sounds far off.
My love for you was unconstrained
not as my lover, casually, but as my wife.
Peaceful, you were, and gentle,
and I loved you naturally.

You gave me children
on the springtime grass.
Within your hot tears, I
became a man.

I feel you in my body, I know you in my mind.
When I see you, I know you, and when I touch you, I know you.
Twenty years ago, we two greeted the snowfall winter,
and our paths remained two.
I followed the way which showed me Heaven.
My love, you were a girl of this world.
Among the snowfall stars,
you and I are moving onwards, over the river of time,
over the bridge which shows Heaven….
Out of the depth between the silent stars,
snow is falling on our faces.
You and I are moving onwards….

translated by Simon Wickhan-Smith

DASHBALBAR OCHIRBAT AND THE ART OF BEING PROUD

DASHBALBAR OCHIRBAT AND THE ART OF BEING PROUD

by Batkhuyag Pürevkhüü

Thinking about it now, it seems like many years ago. I was a child in tenth grade, there were many poems written on the back of my algebra book. But if I had met the man who had written the book of poems called A Shining Love, I would ask him just ione thing. Slowly, I practised in front of a mirror, planning how I would stand, how I would speak. But I met him suddenly, in a corridor, one autumn evening when the leaves were falling. With barely a word of greeting, I asked my question:
“How should a poet carry himself?”
“Poets are good-for-nothings. But of course they’re about.”
I didn’t really understand, but it didn’t show.
We walked along together and I can remember what he told me as though it had happened yesterday.
“An Indian ascetic said that, when we’ve finished cutting down all the trees and catching all the fish, we’ll understand that we cannot eat gold. In just this way, when one agèd eagle is left in the mountains and one dark wolf is left on the steppe, then people will understand the wisdom of being proud. These creatures were born from a divine lineage and it seems that they have more pride than we humans do. So that we might be proud, we can learn one small thing from the eagle and the wolf, which is to speak the truth. In our behavior, we should appear to be just like the eagle, just like the wolf rushing over the steppe.” The next day, I decided to let my hair grow.
For a whole year I kept the scissors away from my hair. My hair grew long and fluttered in the wind and I imagined myself somehow to be an eagle of incomparable pride and boundless beauty. For a whole year I didn’t meet with the poet, the student of the wolf and the eagle. But I met him suddenly, in a corridor, one autumn evening when the leaves were falling. The place seemed charged, he looked at me strangely. His glance cut through me like a knife, it was the love of a father for his eldest son. I had not encountered such a glance before. I left him and went home and, on the way, I felt profoundly disappointed in myself. The next day, I cut my hair. I felt sure I couldn’t be the proud student of the wolf and the eagle, for this is what he had said to me:
“All things in the world are art. Not one thing on the earth is not art. If you do not sense this art, it is pointless to write poetry. Moreover, poetry is attitude. The person who expresses attitude in a poem is a real poet – so there are very few poets in Mongolia.” And he sighed.
After this, the time passed in a daze. While people seemed to passing by me like flashing arrows or like lightning, the import of what he had said to me flowed in circles. I would have liked things to have gone just a little slower. There was no point in worrying, though. If only he had made me aware that autumn evening of the inevitability of aging and, more so, of death. I never realised that, as the time passed, it would be difficult to write about those things. The leaves withered and crumbled in my palm and slowly they poured out onto the table like the sands of time. We came together and talked about the Buddha, or else shelled cedar nuts into a table draw. During every day of four years of study, I gave myself completely, I stepped out and with shining eyes read the poems of Blok, Pasternak, Whitman, Ravjaa, Kipling, Baratshvili, Nyamsüren and Burns. I carried a big leather bag and while I couldn’t protect my body from death, I imagined that death might be afraid of my bag. Whatever I did, I needed this, so as to contain every sentence.
“The weakest person bends the knee before Death. The person who has no fear of Death is the one who knows Death best. By thinking again and again about death, we know our life has meaning.” He spoke about all of this in one of his poems:

A flash of great, inextinguishable beauty darts through the mind.
Here and there it whispers the annihilation of death.

I really think that he wanted to “annihilate death”. His pride was disgusted by deceit and lies. For him, it was appropriate to speak hard words generously, to make friends with unsympathetic people and to keep away from ingratiating people.

A bend in a river doesn’t need to be moved.
The Buddha watches over everything.

In this poem he is saying that there is no point associating with people who are flattering, vicious or who are prone to backbiting. Generosity and kind-heartedness are too rare.
While many words are used to ignore people and to do them harm, it is probably true that proper and true words do not occur to the mind. One autumn night, I followed him to a party at someone’s appartment. I was showing off, playing the guitar, and he sat there, smiling a little, and sang the following verse:

Upon the brown steppe of stories,
I grow up, wrapped in the mantle of cloud.
On the steppe, blue with smoke from the ger,
I grow up, close to the shining sun.

I really admired how he could retain his pride while singing. But slowly I became blind to his weeping. And I suppose he was weeping because of his pride. The reason was that he had seen a picture, taken around Golden Hill, and his eyes were glistening with tears. We took examinations in winter and spring, our pride was also tested. In his examination, the people who got a recommendation were those who had quite a bit of this pride.
“Read a lot. But don’t read – there’s no point.” And while he was giving us advice to choose well in what we read, he would be asking us things like, How long ago did Yasunari Kawabata die?
He taught us,

Everyone passes from the cradle to the coffin.
Make friends with each other, not with yourself.

He talked of how he imagined the pleasure of having a powerful enemy and the pleasure of taking revenge upon that enemy. Was it true that only a few people understood the explosive force of his “proud” world and the “pride of the world”?
Nowadays, there are no poets who have never left their homeland. But there are few students who have studied books. We accept them all, we watch sadly from one side as some get blown about in the air, and, though we may become quite close with some of them, they hit us smack in the face. His “pride” responded directly to this question when he wrote,

Why do people today place such value
Upon rash and petty behavior?
I compare sober people, poets of stillness,
With a shining Buddha image, placed in a box.

“It is hardly necessary to hope that sober poets with still minds will produce fine poems. Watching how miserable our people are, their impertinent words, how they refer to a great river as gentle, how they refer to scholars as calm, these so-called sober poets write many sober and undemanding poems, and teachers make little contribution. In the USA,” he would shout, “they don’t want democracy. Just be happy you weren’t born in Africa!” And then, “We no longer have days when we smile when we wake up, we try to do useless things and we have cast away our memory.”
I remember the difficult days in the city, later on, before I went to university. Hungry and thirsty, I went to his place. I hinted at what’s on my mind. He didn’t ask me in, the lovely smell of tea and bansh hit my nose. He pointed a large cup at the stuffed bansh and the tea and then, in scornful amusement, at my stomach. His wife gave me a full cup of tea and three bansh. In my annoyance, the tears came pouring out and I couldn’t drink the tea. So, having accomplished nothing in the city, I went home, the country mouse longing for “pride”.
At that time, he wrote out his “pride” in a poem,

The tractor ploughs
the virgin soil to pieces.
The bulldozer destroys
a building of rotting mud,
as though rubbing dirt from a pot .

On the way from home to work, we bumped into some acquaintances in an alleyway. We all shook hands and asked after each other’s health. Most of them were women. They said they wanted to meet celebrities. He looked up on purpose. He really showed no sign of aging. He read with interest what he tabloids wrote about him. He tended to treat them sneeringly.

The more they exaggerate, the more their true colors show.
The seven Buddhas shine like the stars.

“My passionate spirit is tough on everyone. Starting from today, I shall have a pleasant spirit.” His body had recently been a little weak, there had been many, many meetings, the result of his many connections. I met him one last time, it was in a corridor, one autumn evening when the leaves were falling, he was wearing a button with the national flag on his deel. Looking at him from behind, he again seemed proud, like an eagle or a dark steppenwolf. When he reached the end of his path, we gave him a rapturous farewell. Evening came, and I wrote him a poem about beginning and ending, in the form of questions.


Questions to Dashbalbar

Your first thought?
What does it mean to be boastful?
Your middle thought?
Who exactly is the person I was searching for?
The very center of your middle thought?
How can I write about that?
The thought at the end of your middle thought?
How can I speak the unspoken truth?
Your final thought?
I’m looking tired.
Your thought after your final thought?
Am I living as an invincible person?
Finally?
Did I live “proudly”, like a poet?
Your last thought?
How do I hold onto my power?

He was a “proud” man up until he died.
May I come back to meet him in my own proud and happy autumn.

translated by Simon Wickham-Smith

ОМОГ БАРДАМ БАЙХЫН УРЛАГ БУЮУ ОЧИРБАТЫН ДАШБАЛБАР

Яруу найрагч П.Батхуяг

ОМОГ БАРДАМ БАЙХЫН УРЛАГ БУЮУ ОЧИРБАТЫН ДАШБАЛБАР

Одоо санахад олон жилийн ємнє шиг бодогдоно. Алгебрийн дэвтрийн ард бичсэн хэдэн шvлэгтэй аравдугаар ангийн хvvхэд байлаа. Харин «Гэрэлт хайр» гэдэг шvлгийн номыг бичсэн хvнтэй уулзвал ганц л зvйлийг асууна гэж боддог сон. Ямар янзтай зогсож байгаад, ямар дуу хоолойгоор асуухаа тєлєвлєж толины ємнє нэлээдгvй сургуулилсан удаатай. Гэтэл намар оройхон модод навчсаараа уйлсан єдєр гудамжинд гэнэт тулгарчихлаа. Мэнд усгvй шахам єнєєх асуултаа асуув.

-Яавал яруу найрагч болох вэ?-Яруу найрагч болдоггvй юм.
Харин тєрдєг байхгvй юу даа, дvv минь. Сайн ойлгосонгvй, гэвч огт ойлгоогvй дvр vзvvлсэнгvй. Зэрэгцээд алхаж явахдаа надад юун тухай ярьсныг нь єчигдєрхєн болсон юм шиг л тод санаж байна.

-Хамаг модоо огтлоод, хамаг загасыг барьж дуусах цагт алтыг идэж болдоггvйг хvмvvс ойлгох болно гэж индианы нэг омгийн ахлагч хэлсийм гэнэ билээ. Яг тvvнтэй адил ууланд ганц євгєн бvргэд, талд ганц хєх чоно vлдэх цагт хvмvvс омог бардам байхын ухааныг ойлгож магадгvй. Язгуураасаа тэнгэрлиг тєрсєн тэр амьтад хvмvvс биднээс илvv омог бардам амьдардаг санагдана. Тэгэхээр омог бардам байхын тулд бvргэд, чоно хоёроос ялимгvй суралцахад гэмгvй гэж хэлээд тэр яваад єгч билээ. Явахдаа яг л бvргэд шиг, эсвэл талд давхих чоно шиг харагдсан сан. Маргаашнаас нь би vсээ ургуулахаар шийдлээ. Бvтэн жил vсэндээ хайч хvргэсэнгvй. Яагаад ч юм бэ урт ургасан vс салхинд хийсэх нь надад бvргэдийн далавч шиг санагдаад хэмжээлшгvй сайхан, зvйрлэшгvй омог бардам болсон мэт бодогдоно. Тэгээд бvтэн жил єнєєх бvргэд, чоно хоёрын шавь-яруу найрагчтай уулзсангvй. Гэтэл намар оройхон мєн л модод навчсаараа уйлсан єдєр гэнэт гудамжинд тулгарлаа. Газар доогуур ормоор санагдтал хачин ширтлээ. Харц нь хутгаар зvсэх шиг, эсвэл эцэг нь хvvгээ энхрийлэх шиг байлаа. Тийм харцтай ємнє нь тулгарч байсангvй. Тvvнээс салаад гэр рvvгээ харьж явах замдаа єєрийгєє хязгааргvй ихээр чамлаж билээ. Маргааш нь vсээ засууллаа. Би л лав чоно, бvргэд хоёрын омог бардам шавь байж чадахгvй юм байна гэдгээ мэдсэн юм. Учир нь тэр надад ингэж хэлэв.

-Ертєнцийн юм бvхэнд урлаг буй. Урлаггvй юм гэж энэ хорвоод ганц ч vгvй. Урлагийг нь мэдрэхгvй бол шvлэг бичээд дэмий дээ гэлээ. Тэрбээр цааш нь «Яруу найраг бол зан тєрх, шvлгээс нь зан тєрх нь мэдэгдэж байвал тэр жинхэнэ яруу найрагч, тийм яруу найрагч Монголд цєєхєн дєє» хэмээгээд санаа алдаж билээ. Тvvнээс хойш цаг хугацаа харван єнгєрчээ. «Угтаа цаг хугацаа цаанаас єгєгдсєн явдаг хурдаараа л урсан єнгєрч буй. Харин хvмvvс бидэнд харвасан сум, цахилгаан гvйдэл жирэлзэн єнгєрєх шиг санагдана. Тэгээд л ялимгvй удаан єнгєрєєсэй гэж хvсдэг байлгvй. Дэмий л айцгаана. Нас ахих тусам vхэл санаанд орох нь ихэсдэг бололтой» гэж мєн л нэг жил намар оройхон тэр надад хэлсэн сэн. Тvvний тухай єнгєрсєн цаг дээр бичих ийм хэцvv байх юм гэж санасангvй. Алгандаа хатаж хорчийсон навчис vйрvvлээд тvvнийгээ ширээн дээрээ элсэн цаг шиг аажмаар асгаад бурхны тухай ярьж суух, эсвэл ширээний нvднээс цємсєн самрын яс цуглуулаад шалаар нэг асгачихаад нэг нэгээр нь гишгэлээд А.Блок, Б.Пастернак, У.Уйтмен, Д.Равжаа, Р.Киплинг, Н.Баратишвили, Д.Нямсvрэн, Р.Бёрнсийн шvлгийг нvдээ гялалзуулан уншихыг нь оюутны дєрвєн жил єдєр бvхэн харж, том ширэн цvнхийг нь vvрээд «бие хамгаалагч»-аар явж байхдаа тэр vхлээс бус, харин vхэл тvvнээс айна даа хэмээн санадагсан.

-Хамгийн арчаагvй хvн vхлийн ємнє євдєг сєхєрдєг. Yхлээс айдаггvй хvн, vхлийн тухай хамгийн сайн мэддэг. Yе vе vхлийн тухай бодож бай, амьдрал чинь утгатай болно. Энэ бvхэн тvvний хэлсэн vгс.Yл мєхєх, аугаа гоо сайхны гялбаа сэтгэлд нь харважYхлийг vгvйсгэж болохыг хаа нэгтээгээс шивнэж байна.Энэ бас тvvний бичсэн шvлэг. Yнэхээр «vхлийг vгvйсгэж болмоор санагдана». Худал хуурмаг байхыг омог бардмаар жигшдэгсэн. Хатуу vгийг харамгvй хэлэх, хайрламааргvй хvнийг хайрлах, хайрламаар хvнийг хайрлахгvй байх нь тvvнд даанч зохидог сон. Ёстой л єєрийнх нь шvлэглэснээр:Булан тохойд нуугдах хэрэггvйБурхан бvгдийг харж байгаа гэдэг шиг тэр зусар заальхай, араа шvдэндээ зуумхай, ар нуруунаас нь асамхай хэн ч байсан vерхэж, хvн нь яах вэ дээ, шvлэг нь даанч сайн гэж суудагсан. Ууч, ууч байна гэхэд даанч дэндvv нэгэнсэн.Хvнийг магтах, муулах хоёрт vг олдоод байдаг мєртлєє яг vнэнийг нь бичих гэхээр ер санаанд олигтой оновчтой vг ордоггvй гэдэг vнэн бололтой. Мєн л намар оройхон юм даг. Тvvнийг дагаж би айлын байрны найранд очиж билээ. Банзан гитар чамгvй тоглодгоо гайхуулж, vл мэдэг мишилзэн, єєрєєс нь гарамгvй намуухан зєєлєн хоолойгоор,

Yлгэр домгийн буурал талдаа

Yvлэн нємрєг нємєрч єслєє, би

Гэрийн цэнхэрхэн утаат талдаа

Гэгээн наранд ойрхон єслєє, би гээд дуулан суухад нь, дуулахдаа хvртэл омог бардам байж чаддагийг нь гайхан биширч билээ. Харин уйлахыг нь би нэг ч удаа хараагvй. Бодвол омог бардмаар уйлдаг байсан биз. Яагаад гэвэл Алтан-Овоо хавьд авхуулсан нvдэндээ нулимс цийлэлзvvлсэн нэг зургийг нь хаа ч билээ харсан юм. Хачин омог бардам байсан санагдана. Оюутан биднээс євєл, хаврын улирлаар шалгалт авахдаа ч омог бардам шалгадаг сан. Тvvний шалгалтад «Онц» авсан хvн тэр жилдээ нэлээд «омог бардам» байна.

-Их унш. Гэхдээ дэмий битгий унш. Сайн сонголт хийж унш гэх зэргээр мэргэжлийн зєвлєгєє єгєх мєртєє, Ясунари Кавабата хэдэн онд, яаж vхсэн бэ зэрэг мэдэхээргvй юм асууна.Єлгий, авс хоёрыг хvн бvхэн дамждаг болохоорЄєр юу ч хэрэггvй, бие биенээ хайрла гэж сургах мєртєє хvчтэй дайсантай байхын сайхан, дайснаасаа єшєє авахын сайхныг нvдэнд vзэгдтэл ярина. Yнэндээ тvvний «омог бардам» ертєнцийг, тэр ертєнцийн «омог бардам» тэсрэлт, дэлбэрэлтийг цєєхєн хvн ойлгодог байж дээ. Гэр орноор нь орж гараагvй яруу найрагч ямар ч байсан манай 1990-ээд оныхны дунд байхгvй биз. Харин ном заалгаж, шавь болсон нь энэ vеийнхний дунд цєєхєн дєє. Гэвч бvгдийг нь тэр хvлээн зєвшєєрч, заримыг нь vлээж агаарт хєєргєєд, єєрєє араас нь гуниглан харж, заримыг нь дотроо хайрлавч их огцом «илэн шанааддаг» байлаа. Нэгэнтээ тэрбээрОйворгон зан, ялимгvй гуниг хоёрыг хvмvvсОдоо ямар vнэлэх биш дээГэвч би томоотой улс, хєдєлгєєнгvй найрагчдыгГэгээн бурхны гvнгэрваанд байгаатай адилтгана гэж илэн далангvй мєн л «омог бардам»-аар хэлсэн байдаг.

-Томоотой, хєдєлгєєнгvй яруу найрагчдаас сайн шvлэг горьдоод бараг хэрэггvй. Эрдэмтэй хvн дєлгєєн, их мєрєн намуун гэдэг хамгийн худлаа зvйр vг. Эх орон, ард тvмнийхээ эмгэнэлийг зvгээр хараад суудаг «томоотой» хvмvvсээс онцын шаардлагагvй олон «томоотой» шvлэг тєрдєг зэргээр баахан сургааль айлдана. Америкт ардчилал байхгvй гэж vзнэ. Африкт тєрєєгvйдээ баярла гэж шууд заналхийлнэ. Єглєєний инээмсэглэл єдєр сураггvй алга болж, єєдгvй юмнуудтай vзэж тарна гээд цээж хаялна.-Хойшоо сургуульд явахын ємнє… гээд л хотод єнгєрvvлсэн хэцvv єдрvvдээ дурсана. Єлсч ундаассаар би тэднийд очиж билээ. Нэрийг нь шууд дэргэд нь хэлнэ. Хаалгаар оров уу vгvйтэй банштай цайны хачин сайхан vнэр хамар цоргино. Том шаазангаар нь дvvрэн банш, цай… Их л сонин жуумалзсанаа гэдсийг нь заана. Эхнэр нь харин надад том шаазан дvvрэн цай барихад дотор нь гуравхан банш хєвж байлаа. Гомдсондоо нулимс асгараад цайг нь ууж чадалгvй гарсан хэмээн цайлган атлаа цаанаа л нулимстай ярина. Тэгэхэд хотод бvтэхгvй бол нутагтаа очиж газар хагална гэж «омог бардам»-аар мєрєєдсєн гэдэг. Тэр vедээ л,

Трактор, анжсаар атрын хєрсийг єм татаж
Бульдозер ємхєрсєн муу шавар байшинг газрын хєрснєєс хуу арчих шиг
Шvлэг бичихсэн гэж мєн л «омог бардам»-аар тунхагласан байх даа. Гэрээсээ гараад ажил орох замдаа гудамжинд 100-гаад танилтайгаа тааралдана. Бvгдтэй нь гар барьж, мэнд ус мэднэ. Олонх нь бvсгvйчvvд байна. Одтой залуугийн танилууд гэж хэлнэ. Нvvр єєд нь зориуд харна. Ер єтлєсєн шинжгvй. Єєрийнхєє тухай бичсэн «шар» сонинуудыг анхааралтай уншина. Yл мэдэг доогтойгоор жуумалзана.

Доромжлуулах тусам тэр єнгє орно
Долоон бурхан од шиг гялалзана.
-Улаан сахиус минь бvгдийг даана. Одооноос эхлээд сайн сахиустай бол. Ойрдоо бие жаахан ядруу, олон олон хурал, чуулган, хvлээн авалт… Энгэр дээрээ тэр тєрийн далбааны тэмдэгтэй, эцсийн удаа намар оройхон модод навчсаараа уйлсан єдєр бас л гудамжинд тааралдаж билээ. Араас нь харж зогсоход аанай л бvргэд шиг, талын хєх чоно шиг омог бардам харагдсансан. Тvvнийг сvvлчийн замд нь бид сvр дуулиантай vдэж билээ. Орой нь ирээд би тvvнд зориулж эхний болоод эцсийн шvлгээ бичсэн юм.

О.Дашбалбарт

Эхний бодол
Ямар ч онгироо юм бэ
Дунд vеийн бодол
Яг миний хайж байсан хvн юм
Дунд vеийн «дунд» vеийн бодол
Яаж ингэж бичиж байна аа.
Дундын тєгсгєл vеийн бодол
Яах аргагvй vнэн vг хэллээ дээ
Тєгсгєл vеийн бодол
Ядрангуй царайтай харагдах чинь
Тєгсгєл vеийн дараах бодол
Ялагдашгvй хvнтэй нэг vед амьдарч байна даа
Тєгсгєл
Яруу найрагч шиг «омог бардам» амьдарсан даа
Эцсийн бодол
Ямар их сvр хvч агуулна вэ?
Yхэл нь хvртэл «омог бардам» байлаа.
Баяртай омог бардам «намар» минь, эргээд уулзах болтугай.