Монголын нэрт яруу найрагч Очирбатын Дашбалбар

“АМЬДАДАА БИЕ БИЕНЭЭ ХАЙРЛА”

2009-07-31T05:50:00.000-07:00

ЁС СУРТАХУУНЫ ДЭЭД ҮНЭТ ЗҮЙЛС БУЮУ

“АМЬДАДАА БИЕ БИЕНЭЭ ХАЙРЛА”

Ёс суртахууны үнэт зүйлсийн тухай :

- Үнэт зүйлс судлал бол философийн шинжлэх ухааны харьцангуй залуу салбар ухаан мөн боловч ХХ-р зууны дунд үеэс нийгмийн ухааны олон салбарт бие даасан салбар судлал болон хөгжсөн түүхтэй гэдэг. Тэр дундаа ёс суртахууны үнэт зүйлсийн асуудлыг аксеологийн судлалд сүүлийн үед түлхүү судлах хандлага ажиглагдаж байна Эртний Афины ардчилалын үед гүн ухаантан Сократ” “Буян гэж юу вэ? “гэсэн аксиологийн асуудлыг гаргаж тавьсан нь үнэт зүйлс анх удаа этика ба ёс суртахууны шинжлэх ухааны төвшинд судлагдах үндсийг тавьсан гэж үздэг юм. Ёс суртахуун гэдэг ойлголт нь грек хэлний “ethos” буюу зан байдал гэсэн утгатай үг бөгөөд зан байдал ба үнэт зүйл гэсэн холбоо хамааралд хүний зан суртахууны дээд хэлбэр шударга зан, үнэнч байдал,зэрэг эерэг хандлагаар илэрдэг. Өмнөх нийгмийн тогтолцооны үед ёс суртахууны үнэт зүйлсийн тухай судлал байгаагүй боловч 1990-оноос хойш гарсан нийгмийн өөрчлөлттэй холбоотой цоо шинэ ойлголт үзэх үндэслэл байхгүй. Учир нь ямар ч нийгэм, цаг үе өөрийн үнэт зүйлсийн тогтолцоог бүрдүүлдэг зарчмаар эрхэмлэн дээдлэх зүйлс, ёс суртахууны хэм хэмжээний тухай ярьж, социалист аж төрөх ёс, марксист философийн онолын үүднээс тайлбарлаж ирсэн гэдгийг энд зориуд дурьдмаар байна.

Үнэт зүйлсийн тогтолцоог яруу найргаар тайлбарлах нь:

- Дээрх тодорхойлолтооос үндэслэн яруу найрагч О.Дашбалбарын /1955-1999/ “Амьдадаа бие биенээ хайрла,хүмүүс ээ” хэмээх сургаалын шүлгийг ёс суртахууны үнэт зүйлсийн эерэг ба сөрөг хандлагын үүднээс тайлбарлах оролдлогыг хийсэн болно. Энэ шүлэг яруу найрагчийн “Оддын аялгуу” /1984 он/ хэмээх анхны шүлгийн түүвэрт хэвлэгдсэн харин 1980 онд Москва хотод М.Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургуульд суралцаж байх үедээ зохиосон гэдэг. Яруу найрагчийн амьд ахуйдаа дурсан ярьснаар ”Москвад оюутан байх үедээ бурханы шашин, христосийн шашин хоёрыг зэрэгцүүлж их уншдаг байлаа. Нэгэн удаа “Библи” уншиж суухдаа энэ шүлгийг бичих санаа орж ирсэн тухайгаа” хуучилж байсныг санаж байна. Тиймээс энэ шүлгийг задлан шинжлэхдээ “уран сайхны задлан шинжилгээ ягшмал /догматик/ байх ёсгүй, өөрөөр хэлбэл цорын ганц зарчим, заалт томъёолол үнэлэмжийг хэт дээдлэх, аливаа явдлаас шийдвэртэй татгалзах хэрэгтэй”/А.Радугин “Соёл судлал” 1999.130/ гэснийг ерөнхийд баримтласан болно.

Үнэт зүйлсийн хэм хэмжээ ба эерэг, сөрөг хандлага:

-Үнэт зүйлсийн онолын ойлголтоор “алив сайхан бүхнээ бусдаас битгий харамла”гэсэн эерэг хандлага нь “харамын сэтгэл бол шуналын эхлэл” гэсэн бурханы шашны гол сургаалыг далд утгаар илэрхийлэх ба хамаг зовлон шуналаас үүсэлтэй буюу монголчуудын үнэт зүйлсийн уламжлалт үзлээр “шунал ихэдвэл шулам”, ”зоос ихэдвэл зовлон нэмэгдэнэ” зэрэг зүйр цэцэн үгээр илэрч байна. Яруу найрагч дараагийн мөрөнд өмнөх санаагаа улам дэлгэрүүлж:

Хэрэггүй үгийн зэвээр зүрхийг минь бүү шархлуул

Хэн нэгнийгээ харанхуй нүх рүү бүү түлх /Оддын аялгуу 1984 он / гэсэн нь хүмүүсийн амьдралын ёс суртахууны хэм хэмжээ, зохист байдлыг сургамжилсан шинжтэй бөгөөд “сайн үг байнга хэлэх” хэмээсэн эерэг хандлага харин эсрэгцүүлвэл буюу сөрөг хандлагаар ”дэмий үг бүү чалчих” гэсэн хувь хүний үнэт зүйлстэй холбоотой санаа урган гарч байна. Энэ тухайд жишээ болгож монгол хэлт яруу найргийн сонгодог төлөөлөгч В.Гуларансийн “Зохиол бичих” хэмээх шүлгээр тайлбарлая.

Гурван ямхын хулсан бийрийг барьж эндүү ташаа бичих минь

Гутал оймсийг бартал гүйж,нэр алдар хөөхөөс дээр /МУЗД-1-р боть 1996 он/ хэмээсэн шүлгийг үнэт зүйлсийн онолд тулгуурлан тайлбарлахад “эерэг үнэлэмж нь “эндүү ташаа бичих нь нэр алдар хөөхөөс дээр” гэтэл сөрөг үнэлэмжээр “эндүү ташаа бичих нь нэр алдар хөөхөөс дор” юм. Үүний шалтгаан нь үндэстний нийтлэг буюу судлаачдын тодорхойлсноор “уламжлалт үнэт зүйлс”-ээр “ нэр алдар хөөх нь дор” байтал харин хэн нэгэн хувь хүнд “нэр алдар хөөх нь эндүү ташаа бичихээс дээр” гэсэн үнэт зүйл байж болно. Үүнийг үгүйсгэх ямар ч аргагүй. Учир нь хувь хүний ёс суртахууны үнэт зүйл дээр дурьдсанаар заавал эерэг үнэлэмж байх ёстой биш.

Тиймээс нийгэмд гарч буй ёс суртахууны гажуудлууд нь хувь хүний ёс суртахууны хэм хэмжээ зөрчигдснөөс үүдэлтэй байдаг тул яруу найрагч “Амьдадаа бие биенээ хайрла,хүмүүс ээ” гэсэн хүний амьдралын утга учрыг заасан дээд үнэт зүйлээ бататгаж :

Архинд орсон нэгнийгээ адлаж битгий муул

Аяа тэр чиний аав чинь байж мэднэ шүү  /Одын аялгуу 1984 он/ хэмээсэн нь хүний жижигхэн алдаа ёс суртахуун дотоод зөрчилд хүргэж болохыг өгүүлжээ. Энэ мөрийг уншаад эргэлзэж гайхсан хүнтэй таааралдаж байлаа .Тэр хүн нилээд олон жилийн өмнө надаас “энэ хүн ааваасаа багадаа төөрсөн юм уу?” гэж асууж байсан юм . / Яруу найргийг ингэж ойлгодог хүмүүс харамсалтай нь улам нэмэгдээд байгаад л харамсаад байгаа юм./ Энэ шүлэг монголчуудын амьдралын гүн ухааны уламжлалт ойлголтоор хүн ертөнцөөс одоод эргэн төрөх тухай юм,гэтэл тухайн /1980-аад оны эхэн үед / үед энэ үзлийг яруу найрагчийн илэрхийлснээр тайлбарлавал судлаачийн бичсэнээр “Хэрэв бид социализм ид хөгжин цэцэглэж байсан,1950-иад оны үед зах зээлийн эдийн засагт шилжих асуудлыг тавьсан бол энэ нь 1990-оных шиг түүхийн чухал үйл хэрэг биш,харин санаачлагч цөөн хүний хувийн эмгэнэлээр төгсөх байсан билээ. гэсэн шиг “айхтар ноцтой” байдалд хүрэхгүй юм аа гэхэд нийгмийн үзэл санаатай зөрчилдөж,ёс суртахууны үнэлэмжийн гажуудалд хүрэх байжээ.

Үнэт зүйлсийн гажуудал гэж юу вэ?

Ёс суртахууны үнэлэмжийн гажуудал гэдгийг дараагийн мөр шүлгээр тайлбарлая.

Амжиж, чи өөрөө алдрын зэрэгт хүрсэн бол

Аз жаргалын хаалгыг бусдадаа нээж өг 

Ачийг чинь тэд бас бүү мартаг. / Оддын аялгуу 1984 он / гэсэн энэ үнэлэмжийн зөв хандлага ба эерэг үнэлэмжийг ганцхан “бүү”гэдэг үг нэмээд бусдадаа болон нээж гэдэг хоёр үгийн хооронд тавьчихвал тэгээд “ үнэлэмжийн гажуудал” буюу “аз жаргалын хаалгыг бусдадаа бүү нээж өг “гэсэн сөрөг үнэлэмж болох жишээтэй. Дараагийн мөрөнд “ачийг чинь бас гээд “бүү”-г хасчихвал мартаг” гэсэн мөн сөрөг үнэлэмж үүснэ.Чухам ганц нэг үгээр утга гуйвууулаад байгаагийн учир нь эерэг,сөрөг үнэлэмж ба буянаас нүгэл,сайнаас муу гэсэн үнэлэмжийн нэг хандлагаас нөгөө хандлагад шилжихэд тодорхой цаг хугацаа,орон зай ба “дундаж үнэлэмж”,”завсрын үнэлэмж”гэж огт байхгүй болохыг жишээгээр батлахаар оролдсон юм.

Үнэт зүйлстэй холбоотой хүний мөн чанарын өөрчлөлт :

- Хувь хүний үнэт зүйлсийн гажуудал нийгмийн хүчин зүйлсээс шууд шалтгаалж байдаг. Нийгэм-түүхийн тодорхой өөрчлөлтүүдээс шалтгаалан хувь хүний үнэлэмж үндсээрээ өөрчлөгдөнө. “Уламжлалт нийгэм хамт олны хүчинд тулгуурлаж, хамт олонч харилцааг эрхэмлэж, нэг нь нийтийн төлөө, нийт нь нэгийн төлөө байсан бол орчин үеийн хүний нийгэм хувь хүний эрх чөлөөг илүү чухалчлаж, миний, чиний гэсэн ойлголт түгээмэл хэрэглэгдэж, түүнийг дагасан эгоизмын хандлага ч ихэсч байна. гэжээ. Тэгвэл “Амьдадаа бие биенээ хайрла,хүмүүс ээ” шүлэгт :

Гадаа нартай ч гэрт хүйтэн өдөр

Газар дээр нэг бус удаа тохиолдоно. /Оддын аялгуу 1984 он/ эсвэл

…Өөр нэг өдөр чи гуньж,цаадах чинь дуулна.

Өлгий авс хоёрыг хүн бүхэн дамждаг болохоор

Өөр юу ч хэрэгггүй,бие биенээ хайрла зэргээр амин хувиа хичээх, зөвхөн өөрийгөө бодох, би л болж байвал бусад нь хамаагүй гэсэн одоо цагийн хүмүүсийн довоо шарлуулсан ёс суртахууны хувьд өчүүхэн, үлэмж жижгэрсэн байдлыг жигшин зэвүүрхсэн шууд санаа байхгүй ч :

Бүсгүйн доголон нулимсыг асуулгүйгээр арчиж өг

Бүдэрч унасан хүүхдийг дээр өргөн аргад. /Оддын аялгуу 1984 он / гэсэн хүний ёс суртахууны дээд үнэт зүйл болсон “хүнлиг байх” зарчмыг номлосон байна. Яруу найрагчийн энэ шүлэгт бусдыг алдар цол, гавъяа шагнал, зэрэг дэвээр нь ялгаварлан харьцахыг эсэргүүцэж: “Бидний амьдрал ав адилхан”, ”бидний зам дээр ав адилхан учрал тохиолдоно.”, ” алтан нар гэрлээ бидэнд ав адилхан хайрладаг болохоор” гэх зэргээр хүмүүсийн харьцааны сөрөг илрүүдийг үгүйсгэж хүн бүхэн адил тэгш, харин эд хөрөнгө, эрх мэдэл бол хүмүүсийн хооронд орсон “хий үзэгдэл” юм гэсэн гүн ухааны санааг дэвшүүлэн гаргасан бөгөөд хүмүүсийн миний юм гэсэн бүхэн түүнийх өөрийнх нь биш хүнд оюун ухаанаас нь өөр “өмч” байдаггүй гэсэн гүн ухааны суурь үзлээ анх энэ бүтээлдээ гаргаж ирсэн юм. Мөн уг шүлгийн сүүлийн бадагт “би” төсөөлдөг, зүйрлэдэг, ойлгодог, боддог хэмээсэн “би”-гийн зүгээс өөрийн ёс суртахууны хэм хэмжээ, үнэлэмжээ тодорхойлж өгсөн байна. Жишээ нь:

Аз жаргалыг би бусдын сэтгэлийн галаар төсөөлдөг болохоор

Алтан нар гэрлээ бидэнд ав адилхан хайрладаг болохоор

Амьд явахыг би бусдад хайраа түгээхийн нэр гэж бодном.

Аз жаргалыг би бусдаас хайр хүлээхийн нэр гэж ойлгоном.

/Оддын аялгуу 1984 он 73-р тал/ хэмээсэн нь зохиогч бүх амьдралынхаа туршид баримтлах ёс суртахууны дээд үнэлэмжээ илэрхийлсэн, хэрэв энэ шүлгийг ганц өгүүлбэрээр тодорхойлох шаардлага гарвал :

“Амьдадаа бие биенээ хайрла, хүмүүс ээ” шүлэг нь яруу найрагч О.Дашбалбарын “хүнийг хайрлах”,”бурханыг үзэх”, “ёс суртахууныг эрхэмлэх”,”эх орон,газар шороогоо дээдлэх” ,”тусгаар тогтнолоо хамгаалах”,зэрэг амьдралынх нь “чин эрмэлзэл” болсон дээд үнэт зүйлс анх төлөвшиж байх үеийн шилдэг бүтээл “гэж үзэж болно. Үндсэндээ энэ шүлэг бол 1980-аад оны эхэн үеийн 25 настай залуухан О.Дашбалбарын ёс суртахууны үнэт зүйл төлөвшин тогтож эхэлсэн “эх орон” “бурхан шашнаа дээдлэх” дээд үнэлэмжүүд үл хувирах шинжтэйгээр бүрэлдэж 1990-ээд оны эхэн болон дунд үеийн ”Гэрэлт хайр” /1990/, “Бурханы мэлмий “ /1991/, “Цаг хугацааны гуниг буюу орон зай дахь дүрсүүд “ /1995/ зэрэг шүлгийн түүврүүдийн амин санаа болсон гэдгийг харуулж байна.

Пүрэвхүүгийн Батхуяг доктор /Ph.D/

ААВЫН МИНЬ ХАЙРЛАСАН ЭНХРИЙ ЯЛДАМ БҮСГҮЙЧҮҮД

2009-01-09T01:44:00.000-08:00

Friday, December 05

Үнэнийг хэлэх цаг нэгэнт болжээ. Аавын минь хайр¬ласан бүсгүйчүүдийн талаар дам яриа, хов жив олонтаа яригдаж, бичигдэж байлаа. Тэглээ гээд аавдаа "аав" гэж дуудуулах эрх олгосон том охин миний хувьд үнэнийг өгүүлэх нь үүрэг гэж бодлоо.
Аавыгаа бүсгүй хүнийг тийм гэгээн сайхнаар хайр¬лаж байсныг бодохоор бахар¬хах, хайрлах, уучлах сэтгэл бий болжээ.
Омар Хайямын нэг шүл¬гэнд аав минь хачин их дуртай байж билээ. "Дуулим энэ хорвоод цөмөөрөө бид орш¬догоос хойш дурлал, дарс хоёргүй насыг элээвэл нүгэл¬тэй. Мөнгөн сартай орчлонд цөмөөрөө бид оршдогоос хойш мөнхрөх эсэхтээ эргэл¬зэх нь илүү ажил гэлтэй" гэсэн мөрүүдийг байн байн уншдаг сан. Хорвоод хүн болж ирчихээд дурлаж, хайр¬лахгүй насыг элээвэл хич¬нээн гуниг¬тай. Үнэндээ аав хэдэн бүс¬гүйд дурлаж хич¬нээн бүсгүй¬тэй учирч явсныг тэр бүр би мэдэхгүй ээ.
На¬сан туршдаа ээжээс минь гадна хоёр бүс¬гүйг эр нөхөр шиг нь хайрлаж байсныг бол мэддэг юм. Ха¬чирхалтай нь үүнийгээ аав огт нуудаггүй байсан бөгөөд бидэнтэй ч хайр дурлалын талаар илэн далангүй ярьдаг байсан. Хэн нэгнийг зүрх сэтгэлээсээ хайрлах хичнээн сайхан зүйл болохыг хэн хүнгүй мэднэ. Ямар ч байсан аав минь адгуусан тачаалаар бүсгүй¬чүү¬дийг эргүүлж, элдэв уран үгээр урхиддаггүй бай¬сан гэдгийг хэлж чадна. Цэ¬цэг болгоны тоосыг хүртэх гэдэг зөгий байх албагүй шүү дээ, эрчүүд. Харин зөгий нисч хүрэхээргүй ургасан цэцгийг олж хайрлаад тасдаж хаядаг¬гүй бүргэд байх бас өөр. Би аавыгаа тийм л эр хүн гэж боддог. Тийм л өндөрт урга¬сан цэцгийг хайрлах гэж төр¬сөн эр хүн. Тийм ч учраас ааваар минь хайрлуулж бай¬сан бүсгүй болгонд баяр хүргэх гэсэн юм.
Миний ээж
Ангийнхаа охидод захиа илгээн дэггүйтэж явсан жаал¬хүү Омскт тракторын ТМС төгсч ирээд Баруун-Уртад оройгоор аравдугаар анги төгссөн юм. Тэр үедээ нимгэн цагаан царайтай, их л даруу¬хан, бас дэндүү ялдам төрх¬тэй, бага зэрэг долгиотсон урт хар үстэй, тунгалаг нүдтэй нэгэн бүсгүйтэй танилцсан нь миний ээж Н.Борхүүхэн бай¬сан юм. Хожмоо нь насан тур¬шийнх нь хань болж өөрийнх нь үргэлжлэл болох гурван хүүхдийнх нь ээж болсон билээ. Хоёр дүү, бид гурвын хувьд ээж минь нарт хор¬воогийн хамгийн сайхан эмэг¬тэй. Хамгийн ухаантай нь, хамгийн үнэнч нь. Ээжид зориулж "Хаврын ногоон дээр чи минь охин насаа үдсэн, Халуун нулимсан дунд чинь би эр хүн болсон" хэмээх гэрэлт мөрүүдээ бичиж бай¬сан билээ. Харин ээжид зо¬риулсан уран зохиолын нэр нь Амура. Хайр дурлалын охин тэнгэрийн нэрийг гэр¬гийдээ хайрласан нь энэ. Ээж минь хэтэрхий тайван дөл¬гөөн хүн учраас хэр бараг¬тайд уурлаж уцаарлана гэж үгүй. Тиймээс ч аавыг өөрөөс нь өөр бүсгүй хайрлахыг хүлээн зөвшөөрөх сэтгэлийн хаттай байсан биз. Бас энэ нь ээжийн минь их ухааныг харуулдаг юм. Олон зүйлийг тэвчиж, өөрөөс нь өөр бүсгүйг хайр¬лахыг ойлгодог байсан нь най¬рагчийн гэргий болж, О.Даш¬балбарын эхнэр бол¬сон тэр хувь заяагаа хүлээн зөвшөөрсөнтэй нь холбоотой биз.
Аавын хайрласан бүсгүй¬чүүд дандаа дарьганга бүс¬гүйчүүд байсан. Дарьганга бүсгүйчүүд маш халамжтай, бас эр хүнийг хүндэлж биш¬рэх агуу ухаантай байдаг. Тиймдээ ч яруу найрагчийн зүрх сэтгэлийг тийнхүү эзэм¬дэж чадсан биз ээ. Аав минь 42-хон насандаа тэнгэрт таа¬шаагдаад явсан болохоор ээжийгээ өрөвдөн дүү, бид хоёр нэг удаа "Ээж минь сайн хүн таарвал амьдарч суухыг бид нар зөвшөөрнө шүү" хэ¬мээн нэлээд халган байж хэлсэн юм даг. Ээж тэгэхэд өөрийн эрхгүй уйлж том нү¬дээсээ нулимс асгаруулан "Миний амьдралд ааваас чинь өөр эр хүн хэзээ ч бай¬гаагүй. Цаашид ч байхгүй. Дахиж ийм зүйл надад битгий хэлээрэй " гэж билээ. Дүү бид хоёр буруу үг хэлснээ тэр даруйдаа ойлгож гэмшив. Тэр үед ээжийгээ хачин их өрөв¬дөж хайрлан бас ийм үнэнч байс¬ных нь төлөө, бид гурвыг төрүүлж өгснийх нь төлөө аав минь агуу их хайраа зориулж бас насан туршдаа эхнэртэй¬гээ амьдарсан биз гэж бод¬догдсон. Аавын минь аав, ээжид жигтэйхэн их хайртай байсан бөгөөд бэрээ өмөөрч хүүдээ "Хэзээ ч энэ бүсгүй¬гээс салж болохгүй" хэмээн захисан байдаг юм. Тэр үед хамт хойно сурахаар явсан үе тэнгийнхний ихэнх нь гэргийгээсээ салж өөр амьд¬рал зохиосон ч аав минь ээжээс салаагүй ээ. Тиймээс Орост Горькийн сургуульд сурч байхдаа өвөөд бичсэн захидалдаа ээжийг минь жиг¬тэйхэн их магтаж са¬нан дурс¬сан байдаг юм. Ээж минь аавыг эмнэлгийн орон дээр үхлүүт байхад нь өдөр шөнө¬гүй хамт байж, сахин эцсийн замд үдсэн бөгөөд одоо ч яруу найрагчийн гэргий хэвээрээ байгаа билээ. Бур¬хан түүнийг яруу найрагчийн гэргий болго¬хоор, гэрийнх нь галыг ма¬нуу¬лахаар л илгээ¬сэн гэдэгт би итгэдэг.

Халтар буюу Анимаа
Бүсгүй хүнийг ялдамхан, бас тэгээд үнэнч байхыг аав минь эрхэмлэдэг байв. Би арван настай байлаа. Тэр нэгэн өдөр аав минь надтай ихэд дотночлон ярилцаж өөрий¬гөө жаахан охиндоо ойлгуулах гэж тайлбарлаж байсныг санаж байна. "Миний охин бас нэг дүүтэй боллоо" гэж хэлж байсан үг одоо ч тодоос тод. Бяцхан охиндоо гэм хийсэн мэт санаашран байж хэлсэн тэр үг магадгүй аавыгаа ойлгох ухааныг на¬дад өгсөн байж болох юм. Ямар ч байсан тэр үед аав минь Төмөр замд байх нэг айл руу миний ухаан санаанд минь төсөөлөөгүй байсан нялх охинтой уулзуулах гэж авч явсныг санадаг. Тэр бол Анимаагаас төрсөн аавын охин бөгөөд бидний дүү бай¬сан юм. Тэр айлын хаалгыг тогштол нэг их тунгалаг, гоё нүдтэй эгч угтаж авлаа. Тэр эгчийг Халтар гэдэг байсан. Аавын минь уран бүтээлд Анимаа нэрээрээ үлдсэн билээ. Тэрээр дайлах, цайлах эр¬дэм¬тэй бүсгүй шиг санагд¬даг юм. Нас бага ч гэсэн юмны учир ойлгохтойгоо бай¬сан үе болохоор ээжээс минь өөр эгчээс аавын хүү¬хэд гарсныг ойлгосон. Надаас хүмүүс "Аль эхнэрийнх нь хүүхэд билээ" гэж асуудаг. Эхэндээ энэ үг хичнээн дур¬гүйг минь хүргэдэг байсан гээч. Яг л доромжлол мэт. Үнэндээ миний аавд ээжээс минь өөр эхнэр байгаагүй. Харин ээжээс минь гадна хайрлаж байсан хоёр бүсгүй байсныг бол нуух¬¬гүй ээ. Цаг хугацаа өнгө¬рөх тусам олон юм өөрч¬лөгдөж, хүүхэд ахуй¬даа гом¬дож тунирхаж бас ч үгүй дургүйцэн хүлээж авдаг бай¬сан зүйлийнхээ талаар арай өөрөөр ойлгодог болчих¬жээ. Хайрласан бүсгүйчүүд нь насан туршдаа ааваас өөр эр хүнийг хүлээн зөвшөөрөх¬гүйгээр тийм их хайрладаг байсны нууц нь аав минь жинхэнэ эр хүн, жинхэнэ хүн, жинхэнэ яруу найрагч бай¬сантай л холбоотой биз.
Миний мэдэх олон яруу найрагч бүсгүйчүүдэд ухаан алдан дурлаж, гоо сай¬хан, яруу тансагийнх нь та¬лаар шүүрс алдан бичиж байсныг санаж байна. Аав минь дур¬лал, хайр хоёр ялгаа¬тай гэж бидэнд ойлгуулдаг байлаа.
Аав тэнгэрт халихаасаа өмнө надад "Та гурваас гадна нэг охин байгаа. Уран бү¬тээлч юм уу нэртэй, төртэй байсан хүмүүсийг үгүй болс¬ноос нь хойш элдэв хүүхдүүд гарч ирдэг гэсэн. Надад та дөрвөөс өөр хүүхэд байхгүй шүү" гэж хэлж билээ. Хожим яригдаж болох худал үгсээс урьдчилан сэргийлж хэлсэн болов уу. Анимаатай би олон¬таа уулзаж эмэгтэй хүний ярьж болох түмэн зүйлийн талаар ярилцаж үзсэн. Хэ¬тэрхий гэмээр ухаантай тэр эмэгтэй хүү, охин хоёртой байсан бөгөөд аавтай танилц¬санаас хойш нөхрөөсөө са¬лан том охиноо өөр дээрээ авч, хүүгээ нөхөртэй өгсөн юм билээ.
Их ухаалаг бас ч үгүй найрагчийн сэтгэлийг эзэм¬дэх чадалтай бүсгүй гэдгийг нь бол мэднэ. Нэлээдгүй зальтай болов уу гэж санагд¬даг ч тэр нь түүний ухаанаас үүдэлтэй биз ээ. Шанзын эгшиг, Лимбийн эгшиг гээд олон сайхан бүтээлийнх нь баатар болсон тэр бүсгүй ааваас хэд эгч байсан юм. Сүүлд тэдний гэр орноор найз нөхөд, уран бүтээлийн анд нартайгаа очиж гэгээн сайхан үдшүүдийг өнгөрөөдөг байс¬ныг нуух юун.

Оюунханд буюу Хонгорзул
Уран бүтээлд нь Хон¬гор¬зул хэмээн нэрлэгддэг бай¬сан энэ бүсгүй Монгол хэл уран зохиолын багш эмэгтэй. Уран зохиолын ертөнц тэд¬нийг ойлголцоход дөхөм бай¬сан биз. Аав түүнтэй Анимаагаас өмнө танилцсан байдаг юм. Хоёр охинтой нө¬хөртэй байсан тэрээр аавын минь хүүхдийг гаргаагүй. Тухайн үеийн сэхээтэн эр¬чүү¬дийн анхаарлыг татдаг аятайхан бүсгүй байсан та¬лаар нь зарим нэг уран бү¬тээл¬чийн амнаас сонсч бай¬лаа. Энэ бүсгүй аавын минь уран бүтээлийн баатар, амьд¬ралынхаа туршид хайрлаж байсан бас нэг бүсгүй. Сүх¬баатар аймагт танилцаж нө¬хөрлөсөн түүнийг хожмоо нь аав хотод шилжүүлж авчир¬сан юм. Аавын бие муу эмнэ¬лэгт ээж минь сахиж байхад өрөөнд нь ороод гарч байхад нь нэг харж билээ. Надтай олон удаа таарсан гэдэг ч би таньдаггүй байсан болохоор хамгийн сүүлд харсан дүр нь л одоо сэтгэлд байна. Бүр бага байхдаа бас нэг удаа харснаа санаж байна. Баруун-Уртын наадам болдог стадионы зүүн урд өнцөгт аав, ээж хоёртой минь уулзаж байсан тэр хүн Оюунханд байсан. Хожмоо нь аавыг өөд болсны дараа "Гэ¬рэлт хайрын дурсамж" номоо хэвлэж гаргасан байна лээ. Харамсалтай нь, зарим үнэ¬нийг жаахан хэтийдүүлсэн байсанд нь сэтгэл жаахан гонсгор үлдсэн юм. Гэвч сайхан хайрынхаа түүхийг ном болгож гаргасан түүнд бас баярласан гэдгээ хэлмээр байна.
Аав нас барахынхаа өмнө тэр эмэгтэйд жигтэйхэн их гомдсон нэгэн шүлгийг орны¬хоо хажуугийн ширээн дээ¬рээ бичээд тавьчихсан байс¬ныг эмнэлэгт эргэж очихдоо би олж харсан юм. Харин дараа нь тэр шүлэг хаашаа ч юм алга болчихсон байсан. Хэн нэгэн авчихсан болов уу гэж санадаг. Магадгүй тэдний хооронд гомдох туних шалт¬гаан байсан биз ээ.
Ийнхүү аавынхаа хайрын түүхээс сөхөх болсон нь үнэ¬нийг нэмэр хачиргүй олонд хүргэх үүргийг хүлээснийхээ хувьд, аав минь надад дур¬сам¬жаа бичих эрх олгосных нь төлөө юм шүү. Түүнээс биш хэн нэгнийг эхнэрээсээ өөр бүсгүйг хайрлаарай гэсэнгүй. Гэвч бүсгүй хүнийг түүн шиг л хайрлах ёстой гэж хэлмээр байна. Аав минь "Эмэгтэй хүн энхрий ялдам байх ёстой" гэж хэлдэг байсан. Бас ааваар минь хайрлуулах хувь заяатай байсан тэр энхрий ялдам бүсгүйчүүдийг хайрлах ёс¬тойгоо ч мэдэж байна.
Илүү дэлгэрэнгүйг аавын¬хаа тухай дурсамжийн номонд оруулж байгаа тул энэ удаа үүгээр өндөрлөе.

Д.Мөнгөндалай

О.Дашбалбар : Оюун санааны яруу найраг íîìîîñ

2007-06-24T19:03:00.000-07:00

Омог бардам, зориг төгөлдөр найрагчийн маань хамгийн сүүлд өөрөө эмхэтгэн бэлдэж, дэрэн доороо үлдээсэн энэхүү номын зарим шүлгүүдийг таалан болгооно уу. Тэрээр хэлэхдээ: Олон жижиг тулалдаанд би ялагдах бүр сүүлчийн том тулалдаанд ялах хүчээ авч байгаагаа мэдэрнэм. Энэхүү хорь хүрээгүй байхдаа өөрөө өөртөө хэлсэн үг нь түүний амьдралд тохиолдсон бэрхшээл болгоныг давахад тус болсоон хэмээн бас энэ номондоо бичиж үлдээжээ.

Галав эриний зөнч

Долоон бурхан одод залхуутайяа гялалзах
Долдугаар сарын цатгалан өдрүүдэд би дургүй
Ороо салхи хүнгэнэн урхирч, орсон буур шиг тэнгэр хүрхрэх
Орог буурал өвлийн хоёрдугаар сард би дуртай
Орвонгоороо дүнгэнэх уулс одоохон нисэх нь гэмээр
Орчлон хорвоо доргиж тэнгэр дээрээс нурах нь гэмээр
Одод жингэнэн бууж, хорвоогоор нэг цацагдах нь гэмээр
Одоо л ертөнцөд галав юүлэх нь гэмээр
Хоёрдугаар сард л дуртай!
Түнэр харанхуй шөнийн хүйтэнд захаа босгож
Түнэр харанхуй нь шуурганд дарагдсан их талд
Малгайгаа бүчилсэн найрагч зүг чигээ алдаж
Манан, салхи, шуурга, шөнө уулстай нөхөрлөнө
Хөлдүү салхинд хормой нь дэрвэж дотор нь халууцах
Хөөрхий найрагч их орчлонд тэнүүчлэхээр ирсэн юм
Галав эриний их зөнч, сүйрлийн дууч энэ хүнийг
Галзуу цасан шуурга улин тосож авсан юм
Дүнгэнэх тэнгэр, аварга их уулс царцах хүйтэнд
Дүнчүүр чоно улин хэмхэлцэх лугаа их шуурганд
Хүн төрөлхтний шөнийн харанхуй энэ их шуурганд
Хүйтэн орон зайг бүлээцүүлэн ганц найрагч алхана

1992.02.09
Энэ өдөр бол Яруу найрагчийн маань Нарт хорвоод мэндэлсэн өдөр!

Би огт гунихгүй

Зорилгогүй тоглоомонд өртөж, золгүй амьдралаа мартаж
Зол жаргалыг үзэн ядавч зоргоороо амьдрах би дуртай
Ертөнц даяараа намайг мартсан ч би огт гунихгүй
Ертөнц даяараа намайг магтсан ч би огт мишээхгүй
Энэ ертөнцөд ердийн энгийн адуу шиг, шувуу шиг амьдарч
Эргэж ирэхээр нисэн одож, буцан ирэхдээ хүн шиг л амьдарна
Амьдралын зорилго инээдийг минь хүргэнэ, юу юм бэ…
Амьд яваа минь бурханы тоглоом, үйлийн сүлжээс!
Далдуу модтой, номтой, хүүхэнтэй, дарстай тоглож
Дашбалбартайгаа ч тоглож явсаар би дөч гарлаа
Намайг Дашбалбар гэж нэрлэсэн юм, энэ миний өмсгөл
Надаас нэр-хувцсыг минь хуу татвал би хэн юм бэ?
1998.11.22

Элегия

Намар болгон модод шарлаж, навчис унана
Надад дэндүү танил уй гуниг сэргэнэ
Харах тусам тэнгэр улам дотно ээнэгшиж
Хан бүргэд тэртээ дээр дуртгал мэт эргэлдэнэ
Биеэр минь шаргалхан гуниг нэвт харваж
Би навчис адил уйтгарлан, хорвоод цөхөрнөм
Сэм сэмхэн уулс бударч, сэрүүн намар хүдэнтэнэ
Сэтгэлийн минь гүн рүү намар өөрөө шургажээ
Бүхий л хорвоо эрвээхэй шиг эмзэг санагдана
Бүр тэгэхдээ намрын бээрэгхэн эрвээхэй шиг хөөрхийлөлтэй
Би харь газарт цөлөгдсөн мэт энэ дэлхий дээр хаягдаж
Биеийг минь бус сэтгэлийг минь ирж авах эзнээ хүлээнэм
1993-1998 он

Агсам тавимаар хорвоо

Сэтгэлийн минь цог унтраагүй сэрүүн ахуй үедээ
Сэргэлэн болжмор шиг эмсэж, дур зоргоороо явлаа
Тэмцэлдэж явсан хүмүүсийн тэн хагас нь алга даа
Тэрсэлдэж үлдсэний гавьяа, ертөнцөд шунахаас хагацлаа
Уйтгар гунигтай хорвоод уруудаж доройтож явсан ч
Угийн хатуу тавилан минь өгсөж өөдөлж үзлээ
Дэлхийн бөмбөрцгийг өшиглөж агсам тавимаар санагдана
Дээр нь байгаа амьтдын нэг нь би өөрөө юм шүү дээ
1998.11.15

Цорын ганц давтагдашгүй өдөр
Цонхны цаана цэнхэрлэн өнгөрлөө
Өдрийг нэвт шөнийг харах
Өөрийн тэнхээг надад үлдээлээ
Байгалийн хишиг цагаан үүлэн
Багын андын захидал адил
Хэсэгхэн шиврэх зөөлөн бороо
Хэзээ ч сонсоогүй хайрын шивнээ
Үлэмж амгалан тэнгэрлэг өдөр
Үүрд одов уу, навчинд нуугдав уу?
Үлдээсэн дурсгал нь энэхэн шүлэг үү?
Үнэн хайр, гэрлийн урсгал уу?
Амьсгаа хурааж моддыг ажлаа
Амьтай юм шиг навчис нь сэрчигнэв
Орчлонд айлчлаад буцсан өдөрОн жилүүдийн дусалхан нулимс!
Дээврийн цаана шөнийн тэнгэр
Дэлхийгээс тусдаа өөрийгөө хадгална
Оддын увидас надад хүртээлгүй ч
Орон дээрээ би нууцыг нь төсөөлнө
1997.09-р сар

Амьддаа бие биеэ хайрла... LOVE ONE ANOTHER, MY PEOPLE O Dashbalbar

2007-06-15T03:35:00.000-07:00

О.Дашбалбар :

Амьддаа бие биеэ хайрла...

Амьддаа бие биеэ хайрла, хүмүүсээ

Алив сайхан бүхнээ бусдаас битгий харамла!

Хэрэггүй үгийн зэвээр зүрхийг минь бүү шархлуул,

Хэн нэгнийгээ харанхуй нүх рүү битгий түлх!

Архинд орсон нэгийгээ шоолж бүү инээ,

Аяа, чиний аав чинь ч байж мэднэ шүү.

Амжиж, чи өөрөө алдрын зэрэгт хүрсэн бол

Аз жаргалын хаалгыг бусаддаа нээж өг!

Ачийг чинь тэд бас бүү мартаг.

Ганц сайхан үгээр дутаж яваа хүнд

Гарцаагүй түүнийг нь олж хэл.

Гадаа нартай ч, гэрт хүйтэн өдөр

Газар дээр нэг бус удаа тохиолдоно.

Чамд дурласан сайхан хөвгүүнийг

Чанга хатуу үгээр битгий гомдоо, бүсгүй минь

Чамайг хайрласных нь хариуд хайрла!

Чамаас сайхан хүүхэнд ч дурлаж ч болох шүү.

Бидний амьдрал ав адилхан,

Бидний хоолой дээр үг хүртэл нэг янзаар зангирч

Бидний хацар дээр нулимс хүртэл нэг янзаар бөмбөрч

Бидний зам дээр ав адилхан учрал тохиолддог!

Бүсгүйн доголон нулимсыг асуулгүйгээр арчиж

Бүдэрч унасан хүүхдийг дээр өргөн аргад!

Өнөөдөр чи инээж, нөгөөдөх уйлдаг ч

Өөр нэг өдөр чи гуньж, цаадахь чинь дуулна.

Өлгий, авс хоёрыг хүн бүхэн дамждаг болохоор

Өөр юу ч хэрэггүй, бие биеэ л хайрла!

Өргөн хорвоод хүн хайраар л дутаж болохгүй!

Аз жаргалыг би, хүний сэтгэлийн галаар төсөөлдөг болохоор

Алтан нар гэрлээ бидэнд ав адилхан хайрладаг болохоор

Амьд явахыг би бусдад хайраа түгээхийн нэр гэж бодном.

Аз жаргалыг би бусдаас хайр хүлээхийн нэр гэж ойлгоном!

1980 он, Москва хот.

О.Дашбалбар Шидэт ертөнц I боть, 2003 он.

LOVE ONE ANOTHER, MY PEOPLE

by O Dashbalbar

Love one another, my people, while you are alive.
Don’t keep from others whatever you find beautiful.
Don’t wound my heart with heedless barbs, and
Don’t push anyone into a dark hole.

Don’t mock someone who’s gotten drunk,
Think how it could even be your father.
And, if you manage to become famous,
Open the door of happiness to others!
They should also not forget your kindness.
To someone who is lacking a single word of kindness,
You should search for it and speak it out.
Whether outside in the sun or at home when it’s cold,
Don’t spend one moment at rest.

Don’t use harsh words to complain, you women,
About the kind young man you remember.
Speak lovingly to those who loved you!
Let them remember you as a good lover.

Our lives are really similar,
Our words constrict our throats the same way,
Our tears drop onto our cheeks the same way –
Things are much the same as we go along the road.
Wipe away a halt woman’s tears without a word,
Talk your lover up when she’s tripped and fallen!

Today you’re smiling, tomorrow you’ll be crying.
Another day you’re sad, and the next you’ll be singing.
We all pass from the cradle to the grave -
If for no other reason, love one another!
People must not lack love on this wide earth!
I grasp happiness with the fire of my human mind,
The golden shines lovingly upon us all the same, and
So I think that loving others is the path of life,
I understand that to be loved by others is great joy.

Translated by Simon Wickham-Smith

STANDING ON A WINDY HILL ONE AUTUMN EVENING

2007-05-21T21:23:00.000-07:00

by O.Dashbalbar

In ultimate slowness, these berrybrown hills have floated through time.
Faded grasses are sheltering this autumn evening from the bitter wind….
Like my brothers, these hills are used to the world to which they are come,
Like berrybrown birds, they feel the sanctuary of many, many mountains….

The bluegrey smoke of the gers spreads out over the hills.
The bluegrey stars shine in the hollows through the night.
Like grains of sand, the pale earth pours through my fingers.
And time will make my mind pure, like golden sand.

I lie amid the autumn grass and talk with the hills.
Under the silent skies, the nature of the eternally unspoken draws close.
I nod at what is said of bittersweet, of grasping what is too great, and
I feel the nature of the tiniest knolls through the hills upon the wild steppe.

We come to recognise one another, we start through vision to talk, and
Like two lovers, I and the hills become as one….
The hills are feeling the bitter cold this autumn evening, they seek shelter.
I love my mother Nature, who has made these moving hills for me.

The wisdom which completes the incomplete takes form among the hills,
And tears fall into my palm like drops of rain.
This autumn evening, the camels bellow and the withered grass is sad,
And in the sanctuary of the hills I seek refuge from the piercing wind.

My mind feels sad for me upon this living earth.
I hear an orphaned camel calf, bellowing through the years.
This autumn evening, I sit upon the hill like my grandfather, my legs crossed,
And I tell the rosary of my life through the melody of my thoughts.

translated by Simon Wickham-Smith

FOR YOU

2007-05-21T20:32:00.000-07:00

I was leading you,
one snowy midnight.
The world was flickering like stories,
and we were walking among the stars,
with snow falling on our faces.

We were heading into the future,
our children falling from the distant stars,
like snowflakes, like stories. And,
in the morning, we were joined eternally.
You, a little girl, had become
mother to my children.

I waited for you on the path through the world.
On many moonlit, moonless nights, there were sounds far off.
My love for you was unconstrained
not as my lover, casually, but as my wife.
Peaceful, you were, and gentle,
and I loved you naturally.

You gave me children
on the springtime grass.
Within your hot tears, I
became a man.

I feel you in my body, I know you in my mind.
When I see you, I know you, and when I touch you, I know you.
Twenty years ago, we two greeted the snowfall winter,
and our paths remained two.
I followed the way which showed me Heaven.
My love, you were a girl of this world.
Among the snowfall stars,
you and I are moving onwards, over the river of time,
over the bridge which shows Heaven….
Out of the depth between the silent stars,
snow is falling on our faces.
You and I are moving onwards….

translated by Simon Wickhan-Smith

DASHBALBAR OCHIRBAT AND THE ART OF BEING PROUD

2007-05-15T22:24:00.000-07:00

DASHBALBAR OCHIRBAT AND THE ART OF BEING PROUD

by Batkhuyag Pürevkhüü

Thinking about it now, it seems like many years ago. I was a child in tenth grade, there were many poems written on the back of my algebra book. But if I had met the man who had written the book of poems called A Shining Love, I would ask him just ione thing. Slowly, I practised in front of a mirror, planning how I would stand, how I would speak. But I met him suddenly, in a corridor, one autumn evening when the leaves were falling. With barely a word of greeting, I asked my question:
“How should a poet carry himself?”
“Poets are good-for-nothings. But of course they’re about.”
I didn’t really understand, but it didn’t show.
We walked along together and I can remember what he told me as though it had happened yesterday.
“An Indian ascetic said that, when we’ve finished cutting down all the trees and catching all the fish, we’ll understand that we cannot eat gold. In just this way, when one agèd eagle is left in the mountains and one dark wolf is left on the steppe, then people will understand the wisdom of being proud. These creatures were born from a divine lineage and it seems that they have more pride than we humans do. So that we might be proud, we can learn one small thing from the eagle and the wolf, which is to speak the truth. In our behavior, we should appear to be just like the eagle, just like the wolf rushing over the steppe.” The next day, I decided to let my hair grow.
For a whole year I kept the scissors away from my hair. My hair grew long and fluttered in the wind and I imagined myself somehow to be an eagle of incomparable pride and boundless beauty. For a whole year I didn’t meet with the poet, the student of the wolf and the eagle. But I met him suddenly, in a corridor, one autumn evening when the leaves were falling. The place seemed charged, he looked at me strangely. His glance cut through me like a knife, it was the love of a father for his eldest son. I had not encountered such a glance before. I left him and went home and, on the way, I felt profoundly disappointed in myself. The next day, I cut my hair. I felt sure I couldn’t be the proud student of the wolf and the eagle, for this is what he had said to me:
“All things in the world are art. Not one thing on the earth is not art. If you do not sense this art, it is pointless to write poetry. Moreover, poetry is attitude. The person who expresses attitude in a poem is a real poet – so there are very few poets in Mongolia.” And he sighed.
After this, the time passed in a daze. While people seemed to passing by me like flashing arrows or like lightning, the import of what he had said to me flowed in circles. I would have liked things to have gone just a little slower. There was no point in worrying, though. If only he had made me aware that autumn evening of the inevitability of aging and, more so, of death. I never realised that, as the time passed, it would be difficult to write about those things. The leaves withered and crumbled in my palm and slowly they poured out onto the table like the sands of time. We came together and talked about the Buddha, or else shelled cedar nuts into a table draw. During every day of four years of study, I gave myself completely, I stepped out and with shining eyes read the poems of Blok, Pasternak, Whitman, Ravjaa, Kipling, Baratshvili, Nyamsüren and Burns. I carried a big leather bag and while I couldn’t protect my body from death, I imagined that death might be afraid of my bag. Whatever I did, I needed this, so as to contain every sentence.
“The weakest person bends the knee before Death. The person who has no fear of Death is the one who knows Death best. By thinking again and again about death, we know our life has meaning.” He spoke about all of this in one of his poems:

A flash of great, inextinguishable beauty darts through the mind.
Here and there it whispers the annihilation of death.

I really think that he wanted to “annihilate death”. His pride was disgusted by deceit and lies. For him, it was appropriate to speak hard words generously, to make friends with unsympathetic people and to keep away from ingratiating people.

A bend in a river doesn’t need to be moved.
The Buddha watches over everything.

In this poem he is saying that there is no point associating with people who are flattering, vicious or who are prone to backbiting. Generosity and kind-heartedness are too rare.
While many words are used to ignore people and to do them harm, it is probably true that proper and true words do not occur to the mind. One autumn night, I followed him to a party at someone’s appartment. I was showing off, playing the guitar, and he sat there, smiling a little, and sang the following verse:

Upon the brown steppe of stories,
I grow up, wrapped in the mantle of cloud.
On the steppe, blue with smoke from the ger,
I grow up, close to the shining sun.

I really admired how he could retain his pride while singing. But slowly I became blind to his weeping. And I suppose he was weeping because of his pride. The reason was that he had seen a picture, taken around Golden Hill, and his eyes were glistening with tears. We took examinations in winter and spring, our pride was also tested. In his examination, the people who got a recommendation were those who had quite a bit of this pride.
“Read a lot. But don’t read – there’s no point.” And while he was giving us advice to choose well in what we read, he would be asking us things like, How long ago did Yasunari Kawabata die?
He taught us,

Everyone passes from the cradle to the coffin.
Make friends with each other, not with yourself.

He talked of how he imagined the pleasure of having a powerful enemy and the pleasure of taking revenge upon that enemy. Was it true that only a few people understood the explosive force of his “proud” world and the “pride of the world”?
Nowadays, there are no poets who have never left their homeland. But there are few students who have studied books. We accept them all, we watch sadly from one side as some get blown about in the air, and, though we may become quite close with some of them, they hit us smack in the face. His “pride” responded directly to this question when he wrote,

Why do people today place such value
Upon rash and petty behavior?
I compare sober people, poets of stillness,
With a shining Buddha image, placed in a box.

“It is hardly necessary to hope that sober poets with still minds will produce fine poems. Watching how miserable our people are, their impertinent words, how they refer to a great river as gentle, how they refer to scholars as calm, these so-called sober poets write many sober and undemanding poems, and teachers make little contribution. In the USA,” he would shout, “they don’t want democracy. Just be happy you weren’t born in Africa!” And then, “We no longer have days when we smile when we wake up, we try to do useless things and we have cast away our memory.”
I remember the difficult days in the city, later on, before I went to university. Hungry and thirsty, I went to his place. I hinted at what’s on my mind. He didn’t ask me in, the lovely smell of tea and bansh hit my nose. He pointed a large cup at the stuffed bansh and the tea and then, in scornful amusement, at my stomach. His wife gave me a full cup of tea and three bansh. In my annoyance, the tears came pouring out and I couldn’t drink the tea. So, having accomplished nothing in the city, I went home, the country mouse longing for “pride”.
At that time, he wrote out his “pride” in a poem,

The tractor ploughs
the virgin soil to pieces.
The bulldozer destroys
a building of rotting mud,
as though rubbing dirt from a pot .

On the way from home to work, we bumped into some acquaintances in an alleyway. We all shook hands and asked after each other’s health. Most of them were women. They said they wanted to meet celebrities. He looked up on purpose. He really showed no sign of aging. He read with interest what he tabloids wrote about him. He tended to treat them sneeringly.

The more they exaggerate, the more their true colors show.
The seven Buddhas shine like the stars.

“My passionate spirit is tough on everyone. Starting from today, I shall have a pleasant spirit.” His body had recently been a little weak, there had been many, many meetings, the result of his many connections. I met him one last time, it was in a corridor, one autumn evening when the leaves were falling, he was wearing a button with the national flag on his deel. Looking at him from behind, he again seemed proud, like an eagle or a dark steppenwolf. When he reached the end of his path, we gave him a rapturous farewell. Evening came, and I wrote him a poem about beginning and ending, in the form of questions.

Questions to Dashbalbar

Your first thought?
What does it mean to be boastful?
Your middle thought?
Who exactly is the person I was searching for?
The very center of your middle thought?
How can I write about that?
The thought at the end of your middle thought?
How can I speak the unspoken truth?
Your final thought?
I’m looking tired.
Your thought after your final thought?
Am I living as an invincible person?
Finally?
Did I live “proudly”, like a poet?
Your last thought?
How do I hold onto my power?

He was a “proud” man up until he died.
May I come back to meet him in my own proud and happy autumn.

translated by Simon Wickham-Smith

ОМОГ БАРДАМ БАЙХЫН УРЛАГ БУЮУ ОЧИРБАТЫН ДАШБАЛБАР

2007-04-10T21:54:00.000-07:00

Яруу найрагч П.Батхуяг

ОМОГ БАРДАМ БАЙХЫН УРЛАГ БУЮУ ОЧИРБАТЫН ДАШБАЛБАР

Одоо санахад олон жилийн ємнє шиг бодогдоно. Алгебрийн дэвтрийн ард бичсэн хэдэн шvлэгтэй аравдугаар ангийн хvvхэд байлаа. Харин «Гэрэлт хайр» гэдэг шvлгийн номыг бичсэн хvнтэй уулзвал ганц л зvйлийг асууна гэж боддог сон. Ямар янзтай зогсож байгаад, ямар дуу хоолойгоор асуухаа тєлєвлєж толины ємнє нэлээдгvй сургуулилсан удаатай. Гэтэл намар оройхон модод навчсаараа уйлсан єдєр гудамжинд гэнэт тулгарчихлаа. Мэнд усгvй шахам єнєєх асуултаа асуув.

-Яавал яруу найрагч болох вэ?-Яруу найрагч болдоггvй юм.
Харин тєрдєг байхгvй юу даа, дvv минь. Сайн ойлгосонгvй, гэвч огт ойлгоогvй дvр vзvvлсэнгvй. Зэрэгцээд алхаж явахдаа надад юун тухай ярьсныг нь єчигдєрхєн болсон юм шиг л тод санаж байна.

-Хамаг модоо огтлоод, хамаг загасыг барьж дуусах цагт алтыг идэж болдоггvйг хvмvvс ойлгох болно гэж индианы нэг омгийн ахлагч хэлсийм гэнэ билээ. Яг тvvнтэй адил ууланд ганц євгєн бvргэд, талд ганц хєх чоно vлдэх цагт хvмvvс омог бардам байхын ухааныг ойлгож магадгvй. Язгуураасаа тэнгэрлиг тєрсєн тэр амьтад хvмvvс биднээс илvv омог бардам амьдардаг санагдана. Тэгэхээр омог бардам байхын тулд бvргэд, чоно хоёроос ялимгvй суралцахад гэмгvй гэж хэлээд тэр яваад єгч билээ. Явахдаа яг л бvргэд шиг, эсвэл талд давхих чоно шиг харагдсан сан. Маргаашнаас нь би vсээ ургуулахаар шийдлээ. Бvтэн жил vсэндээ хайч хvргэсэнгvй. Яагаад ч юм бэ урт ургасан vс салхинд хийсэх нь надад бvргэдийн далавч шиг санагдаад хэмжээлшгvй сайхан, зvйрлэшгvй омог бардам болсон мэт бодогдоно. Тэгээд бvтэн жил єнєєх бvргэд, чоно хоёрын шавь-яруу найрагчтай уулзсангvй. Гэтэл намар оройхон мєн л модод навчсаараа уйлсан єдєр гэнэт гудамжинд тулгарлаа. Газар доогуур ормоор санагдтал хачин ширтлээ. Харц нь хутгаар зvсэх шиг, эсвэл эцэг нь хvvгээ энхрийлэх шиг байлаа. Тийм харцтай ємнє нь тулгарч байсангvй. Тvvнээс салаад гэр рvvгээ харьж явах замдаа єєрийгєє хязгааргvй ихээр чамлаж билээ. Маргааш нь vсээ засууллаа. Би л лав чоно, бvргэд хоёрын омог бардам шавь байж чадахгvй юм байна гэдгээ мэдсэн юм. Учир нь тэр надад ингэж хэлэв.

-Ертєнцийн юм бvхэнд урлаг буй. Урлаггvй юм гэж энэ хорвоод ганц ч vгvй. Урлагийг нь мэдрэхгvй бол шvлэг бичээд дэмий дээ гэлээ. Тэрбээр цааш нь «Яруу найраг бол зан тєрх, шvлгээс нь зан тєрх нь мэдэгдэж байвал тэр жинхэнэ яруу найрагч, тийм яруу найрагч Монголд цєєхєн дєє» хэмээгээд санаа алдаж билээ. Тvvнээс хойш цаг хугацаа харван єнгєрчээ. «Угтаа цаг хугацаа цаанаас єгєгдсєн явдаг хурдаараа л урсан єнгєрч буй. Харин хvмvvс бидэнд харвасан сум, цахилгаан гvйдэл жирэлзэн єнгєрєх шиг санагдана. Тэгээд л ялимгvй удаан єнгєрєєсэй гэж хvсдэг байлгvй. Дэмий л айцгаана. Нас ахих тусам vхэл санаанд орох нь ихэсдэг бололтой» гэж мєн л нэг жил намар оройхон тэр надад хэлсэн сэн. Тvvний тухай єнгєрсєн цаг дээр бичих ийм хэцvv байх юм гэж санасангvй. Алгандаа хатаж хорчийсон навчис vйрvvлээд тvvнийгээ ширээн дээрээ элсэн цаг шиг аажмаар асгаад бурхны тухай ярьж суух, эсвэл ширээний нvднээс цємсєн самрын яс цуглуулаад шалаар нэг асгачихаад нэг нэгээр нь гишгэлээд А.Блок, Б.Пастернак, У.Уйтмен, Д.Равжаа, Р.Киплинг, Н.Баратишвили, Д.Нямсvрэн, Р.Бёрнсийн шvлгийг нvдээ гялалзуулан уншихыг нь оюутны дєрвєн жил єдєр бvхэн харж, том ширэн цvнхийг нь vvрээд «бие хамгаалагч»-аар явж байхдаа тэр vхлээс бус, харин vхэл тvvнээс айна даа хэмээн санадагсан.

-Хамгийн арчаагvй хvн vхлийн ємнє євдєг сєхєрдєг. Yхлээс айдаггvй хvн, vхлийн тухай хамгийн сайн мэддэг. Yе vе vхлийн тухай бодож бай, амьдрал чинь утгатай болно. Энэ бvхэн тvvний хэлсэн vгс.Yл мєхєх, аугаа гоо сайхны гялбаа сэтгэлд нь харважYхлийг vгvйсгэж болохыг хаа нэгтээгээс шивнэж байна.Энэ бас тvvний бичсэн шvлэг. Yнэхээр «vхлийг vгvйсгэж болмоор санагдана». Худал хуурмаг байхыг омог бардмаар жигшдэгсэн. Хатуу vгийг харамгvй хэлэх, хайрламааргvй хvнийг хайрлах, хайрламаар хvнийг хайрлахгvй байх нь тvvнд даанч зохидог сон. Ёстой л єєрийнх нь шvлэглэснээр:Булан тохойд нуугдах хэрэггvйБурхан бvгдийг харж байгаа гэдэг шиг тэр зусар заальхай, араа шvдэндээ зуумхай, ар нуруунаас нь асамхай хэн ч байсан vерхэж, хvн нь яах вэ дээ, шvлэг нь даанч сайн гэж суудагсан. Ууч, ууч байна гэхэд даанч дэндvv нэгэнсэн.Хvнийг магтах, муулах хоёрт vг олдоод байдаг мєртлєє яг vнэнийг нь бичих гэхээр ер санаанд олигтой оновчтой vг ордоггvй гэдэг vнэн бололтой. Мєн л намар оройхон юм даг. Тvvнийг дагаж би айлын байрны найранд очиж билээ. Банзан гитар чамгvй тоглодгоо гайхуулж, vл мэдэг мишилзэн, єєрєєс нь гарамгvй намуухан зєєлєн хоолойгоор,

Yлгэр домгийн буурал талдаа

Yvлэн нємрєг нємєрч єслєє, би

Гэрийн цэнхэрхэн утаат талдаа

Гэгээн наранд ойрхон єслєє, би гээд дуулан суухад нь, дуулахдаа хvртэл омог бардам байж чаддагийг нь гайхан биширч билээ. Харин уйлахыг нь би нэг ч удаа хараагvй. Бодвол омог бардмаар уйлдаг байсан биз. Яагаад гэвэл Алтан-Овоо хавьд авхуулсан нvдэндээ нулимс цийлэлзvvлсэн нэг зургийг нь хаа ч билээ харсан юм. Хачин омог бардам байсан санагдана. Оюутан биднээс євєл, хаврын улирлаар шалгалт авахдаа ч омог бардам шалгадаг сан. Тvvний шалгалтад «Онц» авсан хvн тэр жилдээ нэлээд «омог бардам» байна.

-Их унш. Гэхдээ дэмий битгий унш. Сайн сонголт хийж унш гэх зэргээр мэргэжлийн зєвлєгєє єгєх мєртєє, Ясунари Кавабата хэдэн онд, яаж vхсэн бэ зэрэг мэдэхээргvй юм асууна.Єлгий, авс хоёрыг хvн бvхэн дамждаг болохоорЄєр юу ч хэрэггvй, бие биенээ хайрла гэж сургах мєртєє хvчтэй дайсантай байхын сайхан, дайснаасаа єшєє авахын сайхныг нvдэнд vзэгдтэл ярина. Yнэндээ тvvний «омог бардам» ертєнцийг, тэр ертєнцийн «омог бардам» тэсрэлт, дэлбэрэлтийг цєєхєн хvн ойлгодог байж дээ. Гэр орноор нь орж гараагvй яруу найрагч ямар ч байсан манай 1990-ээд оныхны дунд байхгvй биз. Харин ном заалгаж, шавь болсон нь энэ vеийнхний дунд цєєхєн дєє. Гэвч бvгдийг нь тэр хvлээн зєвшєєрч, заримыг нь vлээж агаарт хєєргєєд, єєрєє араас нь гуниглан харж, заримыг нь дотроо хайрлавч их огцом «илэн шанааддаг» байлаа. Нэгэнтээ тэрбээрОйворгон зан, ялимгvй гуниг хоёрыг хvмvvсОдоо ямар vнэлэх биш дээГэвч би томоотой улс, хєдєлгєєнгvй найрагчдыгГэгээн бурхны гvнгэрваанд байгаатай адилтгана гэж илэн далангvй мєн л «омог бардам»-аар хэлсэн байдаг.

-Томоотой, хєдєлгєєнгvй яруу найрагчдаас сайн шvлэг горьдоод бараг хэрэггvй. Эрдэмтэй хvн дєлгєєн, их мєрєн намуун гэдэг хамгийн худлаа зvйр vг. Эх орон, ард тvмнийхээ эмгэнэлийг зvгээр хараад суудаг «томоотой» хvмvvсээс онцын шаардлагагvй олон «томоотой» шvлэг тєрдєг зэргээр баахан сургааль айлдана. Америкт ардчилал байхгvй гэж vзнэ. Африкт тєрєєгvйдээ баярла гэж шууд заналхийлнэ. Єглєєний инээмсэглэл єдєр сураггvй алга болж, єєдгvй юмнуудтай vзэж тарна гээд цээж хаялна.-Хойшоо сургуульд явахын ємнє… гээд л хотод єнгєрvvлсэн хэцvv єдрvvдээ дурсана. Єлсч ундаассаар би тэднийд очиж билээ. Нэрийг нь шууд дэргэд нь хэлнэ. Хаалгаар оров уу vгvйтэй банштай цайны хачин сайхан vнэр хамар цоргино. Том шаазангаар нь дvvрэн банш, цай… Их л сонин жуумалзсанаа гэдсийг нь заана. Эхнэр нь харин надад том шаазан дvvрэн цай барихад дотор нь гуравхан банш хєвж байлаа. Гомдсондоо нулимс асгараад цайг нь ууж чадалгvй гарсан хэмээн цайлган атлаа цаанаа л нулимстай ярина. Тэгэхэд хотод бvтэхгvй бол нутагтаа очиж газар хагална гэж «омог бардам»-аар мєрєєдсєн гэдэг. Тэр vедээ л,

Трактор, анжсаар атрын хєрсийг єм татаж
Бульдозер ємхєрсєн муу шавар байшинг газрын хєрснєєс хуу арчих шиг
Шvлэг бичихсэн гэж мєн л «омог бардам»-аар тунхагласан байх даа. Гэрээсээ гараад ажил орох замдаа гудамжинд 100-гаад танилтайгаа тааралдана. Бvгдтэй нь гар барьж, мэнд ус мэднэ. Олонх нь бvсгvйчvvд байна. Одтой залуугийн танилууд гэж хэлнэ. Нvvр єєд нь зориуд харна. Ер єтлєсєн шинжгvй. Єєрийнхєє тухай бичсэн «шар» сонинуудыг анхааралтай уншина. Yл мэдэг доогтойгоор жуумалзана.

Доромжлуулах тусам тэр єнгє орно
Долоон бурхан од шиг гялалзана.
-Улаан сахиус минь бvгдийг даана. Одооноос эхлээд сайн сахиустай бол. Ойрдоо бие жаахан ядруу, олон олон хурал, чуулган, хvлээн авалт… Энгэр дээрээ тэр тєрийн далбааны тэмдэгтэй, эцсийн удаа намар оройхон модод навчсаараа уйлсан єдєр бас л гудамжинд тааралдаж билээ. Араас нь харж зогсоход аанай л бvргэд шиг, талын хєх чоно шиг омог бардам харагдсансан. Тvvнийг сvvлчийн замд нь бид сvр дуулиантай vдэж билээ. Орой нь ирээд би тvvнд зориулж эхний болоод эцсийн шvлгээ бичсэн юм.

О.Дашбалбарт

Эхний бодол
Ямар ч онгироо юм бэ
Дунд vеийн бодол
Яг миний хайж байсан хvн юм
Дунд vеийн «дунд» vеийн бодол
Яаж ингэж бичиж байна аа.
Дундын тєгсгєл vеийн бодол
Яах аргагvй vнэн vг хэллээ дээ
Тєгсгєл vеийн бодол
Ядрангуй царайтай харагдах чинь
Тєгсгєл vеийн дараах бодол
Ялагдашгvй хvнтэй нэг vед амьдарч байна даа
Тєгсгєл
Яруу найрагч шиг «омог бардам» амьдарсан даа
Эцсийн бодол
Ямар их сvр хvч агуулна вэ?
Yхэл нь хvртэл «омог бардам» байлаа.
Баяртай омог бардам «намар» минь, эргээд уулзах болтугай.

Оюун санааны яруу найраг

2007-03-25T19:06:00.000-07:00

Ном бүтсэн түүх

Миний аав баян хүн байсан. Аавыг тэнгэрт одсон тэр нэгэн өдөр дэрэн доороос нь цоож цуурагтай нэг гоёмсог хайрцаг олсон юм. Дотор нь юу байгааг мэдэхгүй ч маш үнэ цэнэтэй зүйл гэдгийг гадарлаж түлхүүрийг нь эрж хайсаар олж хайрцгийг онгойлгож үзлээ. Дотроос нь үнэт эрднийн чулуу, алт, мөнгө, сая доллар гарсангүй харин гайхалтай чамин хийц бүхий тэмдэглэлийн дэвтэр гарсан нь “Оюун санааны яруу найраг” хэмээх энэхүү яруу найргийн номын эх бичмэл байлаа.
Аав минь үхэхийн цагт аваад үл одох алт эрдэнэсээр биеэ, эд хогшилоор гэрээ чимж амьдралаа үрсэнгүй. Эрдмээр сэтгэлээ гэгээрүүлж, номоор гэрээ чимж амьдарсаар эрдэнэт хүмүүний биеийг олж төрсний хэргийг гаргаж өөрөө аз жаргалтай, өрөөлд халамж энэрэлтэй амьдарч чадсанд нь би хамгаас бахархаж явдаг юм.
Яруу найраг, шүлэг хэрхэн үүссэн, хэнд юуны учир зориулсан тухай болон шүлгийн агуулгыг тайлбарласан тайлбар бүхий шинэлэг шүлгийн ном бичнэ гэж яръж байхыг нь сонсож байсан ч энэ ном хэдийнээ бэлэн болсон байсныг ийнхүү сүүлд олж мэдсэн билээ. Шүлэг хэрхэн бүтсэн түүхийг ихэнх тохиолдолд яруу найрагчаас өөр мэдэх хүн байдаггүй тул тайлагдашгүй оньсого хэвээр зохиогчийн хамт мөнхөрдөг. Шүлэг бүтсэн түүх, зорилго, зориулалт, агуулгыг тайлбарласанаараа энэ бүтээл анхдагч бөгөөд яруу найргийн нэгэн шинэ урсгалыг нээж байна.
Энэ бүтээл зөвхөн үр хүүхдэдээ үлдээсэн захиас ч биш монголын ард түмэн, хүн төрөлхтөний мэдлэгийн сан, утга зохиол, яруу найрагт оруулсан түүний өвийн нэгээхэн хэсэг юм. Ийм учраас аавынхаа тавин насны ойг тохиолдуулан энэ гайхамшигт бүтээлийг “Дашбалбар” сангаас эрхлэн уншигч таны гар дээр хүргэж байна.
“Оюун санааны яруу найраг” номыг олны хүртээл болгоход гүн туслалцаа үзүүлсэн бүх хүмүүст “Дашбалбар” сан, найрагчийн гэр бүлийнхний өмнөөс талархал илэрхийлье. Ялангуяа, номыг ивээн тэтгэж хэвлүүлсэн УИХ-ын гишүүн Р.Буд, түүний гэр бүлийнхэн, мөн аавын минь өвийг мөнхжүүлэхэд их хувь нэмэр оруулсан Дэлхийн утга зохиолын Академийн доктор, яруу найрагч Г.Мэнд-Ооёо, миний номын багш хууль зүйн ухааны доктор, профессор, Академич С.Нарангэрэл нартаа гүн талархал илэрхийлье.

Улаан сахиусны овгийн Дашбалбарын Гангабаатар
2007 оны 3 дугаар сарын 6

ДАШБАЛБАРЫН ХАЙРЛАХУЙН ТАРНИ

2007-03-02T23:39:00.000-08:00

ДАШБАЛБАРЫН ХАЙРЛАХУЙН ТАРНИ

Нэг.
Зуны сүүл сарын ухаа ягаан үдшийг би тод санаж байна. Манайх Жигжидийн зуслангийн зүүн хаяаг бараадаж Сэлбийн хөвөөнд ойрхон модон тагз барьсан юм. Манай араар фермийн малтай айлууд зусч байв. Сүхбаатар аймгаас ирсэн шүлэгч О.Дашбалбар тэр зун шүлэг бичих ганцхан ажилтай. Орой ажлаасаа ирэхэд өвсөн дээр ширдэг дэвсэж түрүүлгээ хараад шүлэг бичиж хэвтэнэ. Шингэж буй нарны сүүлчийн туяа үнээн зэлэн дээр аргалын цэнхэр утаатай нийлэлдэн, улбар хөхөлбий манан татна. Үхэр тугал, мөөрөлдөн, хүүхдүүдийн цовоо дуу тэнгэрт хадна. О.Дашбалбарын тэр орой бичсэн шүлэг ньСалхиар ганхах цагаан өвсөнд ч амь нас минь буйСайхан эх орон минь… хэмээн эхэлдэг юм.Энэ мөр түүний бүхий л уран бүтээлийн оршил аялгуу болон эгшиглэсэн гэж би боддог. “Оддын эгшиглэнт аялгуу” нэртэй анхны номоо тэр энэ мөрөөр эхэлж, хожим арван боть номынхоо эхэнд энэ шүлгээ залсан юм.Шүлгэнд цагаан өвс байна. Тэр цагаан өвс салхиар ганхах аж. Тэгвэл түүнд үндэс ёзоор, амь амьсгал буй агаад цагаан өвсөнд яруу найрагчийн бие сэтгэл нэгдэн оршиж буйг мэдэрнэм. Тэрбээр ногоорон халиурсан их тариалангийн бэлчээрийг бус, ганхах ганц өвсөнд амь нас буйг мэдрэхдээ өвсний амь, хүний амь хоёрын заагийг үгүйсгэж байна.Сэтгэлээ ариусгаж, махан бодио өвс ногооны чинь ширхэг бүхэнд өгьеСанаагаараа жаргаж, гол усны чинь ариун тунгалагт уусъя.Яруу найрагчийн өвс ногоо, гол усандаа уусан жаргаж, шүлгэн ертөнц дотор нь мөнх тэнгэр оршиж, монгол нар Гангабаатар хүү шиг нь инээж, шаргалхан уулсынхаа хормойд үүлсээр нь нулимсаа арчиж байна. Шүлгэн ертөнц дотор нь болжмор жиргэж, яруу найргийн тэнгэр Янжинлхам алтан ятгаа дэлдэж, аргалын утаа суунаглан, хонь ямаа үхэр малын чимээ, хүүхэд багачуудын цовоо дуу сонсогдоно. Чухам үгүй дутуугүй монгол ертөнц шүлгийн амь биеийг цогцлоож, монгол зураг дурайн, монгол аялгуу эгшиглэнэ. Ингэж анзаарваас О.Дашбалбарын хойшдын бүхий л уран бүтээлийн удиртгал, бэлгэ тэмдэг, эгэл өвснөөс эхлээд эх орон, дэлхий ертөнцөө хайрлах агуу их хайрын нь охь ундарага энэ шүлгээс бүрэн төгөлдөржиж эхэлсэн гэлтэй.Өвс ногооны үнэртэй миний салхин сэтгэлҮдшийн торгомсог агаарт ууснам.. Үлгэрийг би мэднэ.Аль хэдийн яруу найрагчийн сэтгэл өвс ногооны үнэртэй холилдон салхин биед нэгдэж үдшийн торгомсог агаарт уусахдаа ямархан нэг үл тайлагдах “Үлгэр” эхлүүлэв .Яруу найрагчийн сэтгэлийн нууцлаг түлхүүрээр л онгойх тэрхүү “үлгэр”-т нэгэн ер бусын совин билиг далд оршин үлдэв. Харин үлгэрийг би мэднэ хэмээн яруу найрагч өөрийн ертөнц дотор бол нээлттэй орших тэр нууцлагт ирээдүйн бүх О.Дашбалбар байсан юм.О.Дашбалбар 1978.7.24-нд Жигжидийн зусланд бичсэн энэ шүлгээ миний ажил дээр ирж бичгийн машинаар захидлын цаасан дээр хоёр хувь машиндаад өнгөн хувь дээр нь гарын үсгээ зураад надад дурсгасан нь хожмоо алтаар ч сольшгүй үнэт эрдэнэ болон үлдэх юм хэмээн бид хоёрын хэн нь ч санаагүй биз. Гэхдээ л цаг хугацааны үл тайлагдах “үлгэр”-ийн эхлэлийг совингоороо хэн хэн нь мэдэрсэн ч байж магадгүй. Аливаа сод бүтээлд он цагийн мэдрэмж, од гарагийн эрхшээл, оюун сэтгэлгээний совин бэлгэ, нар сарны солбицол, таталцал түлхэлцэлийн хүчин зүйл хамааралтай байдаг нь улам бүр тодорхой болж байна. Чухам ийм эрхшээлийн шалтгаанаар энэ шүлэг О.Дашбалбар хэмээх их мөрөн голын эх болсон ажгуу.Хоёр.1978 он бол О.Дашбалбарын уран бүтээлд онцгой байр суурь эзлэх мөчлөг юм. Дээрх “салхиар ганхах цагаан өвсний тухай шүлгээ бичсэнээс хойш ганцхан сарын дараа тэрбээр “эх орноо бид үр ачдаа хүлээлгэж өгнө” хэмээх одтой шүлгээ, ёстой нэг онгодтой бичсэн юм.Өвгө дээдсээсээ бид эх орноо хүлээж авсан,Үр ачдаа хүлээлгэж өгнө!Туг, сүлд, тусгаар тогтнол,Тулгын гурван чулууТулсан голомтооӨвөг дээдсээсээ бид хүлээж авсан!Үр ачдаа хүлээлгэж өгнө…Үнэхээр О.Дашбалбар хэмээх гол мөрөн уулсын хавцал дундуур түрхрэх мэт сад тавин гарч ирсэн шиг санагддаг юм. Тэр намар тэрбээр “Дарьгангад өргөх дуу”, “Би-гитар”, “Шүлэг бичих” зэрэг маш олон шүлэг бичсэн бөгөөд ер бусын сэрэл сэтгэлгээний “Тэнгисийн давалгаа” хэмээх нэгэн аймаг шүлэг нь биднийг гайхал төрүүлсэн бөгөөд түүнийг Горькийн сургуульд явуулах тухай санаа энэ намрын гол усны урсгал дундаас гарсан хэрэг.Далан найман оны өмнөх О.Дашбалбар бол гэнэхэн, гуниглангуй, цайлган, балчирхан ахуй нь юм.Энэ үедээ тэрбээрДэндүү эрт би дурлалтай учирчДэгдээхэй насаа өнгөрөөсөн юмХар нүдэн алдрайг мөрөөдөжХамаг амьдралаа үрсэн юмхэмээн гудиггүйхэн, гэнэхнээр дуулж, бид түүнээс -Чи хэдэн настай вэ? гэхэд цагааханаар –Арван долоотой гэх мөртлөө “хамаг амьдралаа үрчихсэн” хэмээн бичиж бөөн инээд болж байлаа. Далан долоон онд би багшийн дээд сургууль төгсөх дадлага хийхээр Баруун-Уртад намаржиж, бид хоёр аймгийн төвийн зүүн хойт биеийг эзлэх “Дөрвөлж” хэмээх толгодын дундуур шүлгээр өвчилж сарны доор шөнөжин зугаалж явлаа. Намрын дунд сарын саран тунгалаг орой бид хоёр яруу найргийн ээлжит зугаалгаасаа ирэхэд Очирбат гуай маань хоёр усны шимийн охь халаачихсан хүлээж байв. Миний төрсөн өдрийг тэмдэглэж байгаа нь тэр. Бид хоёр дайлуулж, дайлуулчихаад бас ч болоогүй үзэг цаасаа бариад орондоо орцгоов. Дашбалбар төдөлгүй “Шүлэгч нөхөртөө”, би “Хорин таван нас” хэмээх шүлгээ бичиж бие биедээ уншсан юм. Дашбалбарын тэр шүлэгНамрын шөнө тооноор тусах сарны туяаНамайг чамтай хамт цаламдан, цагаан гэрлээр ороов”хэмээн эхлэнэ. Ийнхүү бид хоёр намрын шөнийн цагаан туяан нөмрөгийг хамт нөмөрч, цагаан гэрэлд нь ороолгон андын халуун журмын нөхөрлөлөө холбосон юм. Тэмүүжин, Жамуха хоёр сум, шагай солилцож анд нөхөр болсон шиг харилцан шүлгээ солилцож, яруу найргийн сүмд хүж барилдсан ажгуу. Хожим бидэн хоёр Алтан-Овоон дээрээ эрхий хуруугаа эсгэж, жинхэнэ монгол эр хүний ёсоор ахан дүүгийн андгай тавьсан бөгөөд тэр маань –Би дээрээ ахгүй төрсөн, одоо би ахтай болов хэмээн уйлж билээ. Тэр амьдралын ертөнцөд насан туршдаа намайг ахаа хэмээн хүндэлж, харин яруу найргийн ертөнцөд бол уран бүтээлийн анд нөхөр байсан юм.Гурав.Тэр намрын гэгээн дурсамжийг яахин мартана. Бидний уран бүтээлийн анд нөхөр Ё.Бадарч маань энэ намар “Дөрвөлж” дээр нэгэн сайхан цогцолбор бүтээж, О.Дашбалбар, Д.Нямсүрэн биднүүсийн шүлгийг чулуун элгэнээ гэрэлтүүлэн сийлэхдээ мөнөөх тэрхүү намрын гэгээн дурдатгалын ул мөрийг баттайяа эргэн сэргээе хэмээн халуун сэтгэлээ илэрхийлсэн ажгуу. Ерэн зургаан онд би аймгийн төв орохдоо Дөрвөлжийн оройд гараад нэгэн шүлэг бичсэн юм.Талын тосгоны тархай гэрэл өлмий дор анивчих ньТасам харанхуйд тэнгэрийн одноос ч туниа муутайТаанын аагинаас өөр юундаа ч хөлчүүрхэх билээ, тэр…Таван жилийн дараа нохдыг бус, Монголыг шуугиулна гэлээ.Ойворгон бор банди цамцныхаа энгэрийг задгайлжОрой намрын жихүүн шөнөөр халууцлаа гэлээ.Дэвсэг дөрвөлжийн чулуу бүхэн түүнд-гэрэлт одДэврүүн очит нүдэнд нь од бүхэн эгшиглэнт аялгууХөглөөд тавьсан хуур шиг хөөрөгдөх салхинд хөвөөдХөл нүцгэн алхалж өргөст харганыг гишигчээд лХивст ордоны тайз шиг дэндүү зөөлнийг нь гайхажХигээст хүрд шиг өнхөрч, онгирч гарлаа.Баруун-Уртынхаа голыг Хэрлэнгээс урт гэж мэтгээд,Баруун урдтай нохой боргоход чулуу авч нүүлгээдАглаг хэцээс олоод хэтэнд цахисан цахиур шигАсаж цацарч үзэгдэх нь алсын гэрлийн түрүүч байлаа.Илүү элээсэн оймсонд нь зангуу наалдах нь зохисгүйИйм оргилуун цаг минь их л эрт нисчихжээ…Чулуудсан юм шиг хоёр шувуу чих шүргээд сүрхийлээЧухам үнэнээ хэлэхэд цохлоод харж амжсангүй.Омголон хөвгүүн тэрбээр онгод орлоо хэмээгээдОчир алмаасан нүдтэй шөнийн шувуудыг дуулбай.Од хүн хоёр адилхан харагдах орон зайдОдоогийн цуут Дашбалбар арван ёстэй байвай.Хуучин сар талын хаяанаас зул шиг мандахадХувилгаан туяа нь шүлгийн дэвтэрт шингээдХуур болоод ятгын эртний хөг сэрэхийн ахуйдХудал ба үнэнийг гагцхүү гоо сайхан л хэмжмүү.Сарны гэгээтэй салхин санчиг үсийг мөнгөлжСаваагүй ноход саранд хуцах цагаан шөнөөрШальдархан хөвгүүнтэй зогсох талын цэцгэн дөрвөлж дээрШамбалын орны туяа зурвас тусахыг үзвэй.Дөрөв.Далан есөн оны намар Горькийн утга зохиолын дээд сургуульд сурахаар явсан О.Дашбалбараас бараг шуудан болгоноор захиа ирдэг байв. Нутаг ус, гэр орон, гэргий хүүхэд, анд нөхөдөө санан гансарч, Манант Москвагийн хүнд хэмнэл бүхий сэтгэлийн үгстэй захидалдаа заавал ч үгүй онгод урам сэргээсэн сайхан шүлэг хавсаргана. Тийм шүлгийн нэг нь 1980 онд бичсэн “Амьддаа бие биеэ хайрла, хүмүүс ээ!” хэмээх шүлэг нь юм. Энэ шүлэгт амьдралын утга учир, хайрлахуйн гэгээн ухаарал дүүрэн, юм үзэж хашир суусан том найрагчаас л гарахаар далайц байсаныг зөвшөөрч байсан ч шүлгийг тийм ч таатай хүлээж аваагүй юм. Уншсан хүмүүс, иймэрхүү шүлгийг тогтсон найрагч л бичдэг юм, байдаг л санаа гэх мэтээр хүлээж авсан. Аргагүй юм. Дөнгөж хорин гуравтай, утга зохиолд нэрээ гаргаж танигдаагүй шүлэгч ихээхэн өндөр дээрээс уншигчдад ийнхүү “сургамжлах” нь цаг хугацааны хувьд сэтгэлд буугаагүй л хэрэг.Харин О.Дашбалбар энэ шүлгээ хаа л бол хаа уншина. Их дээд сургуулийн оюутануудтай уулзахдаа, айл хунарт зочилохдоо, ганц нэгээрээ байсан ч энэ л шүлгээ залхтал уншина. Нэгэн орой манайхаас гарахдаа хаалганы хажууд ханын цаасан дээр “Амьддаа бие биеэ хайрла, хүмүүс ээ!” хэмээн хөх бэхээр бичсэн байж билээ.Яруу найргийн томоохон наадмын тайзан дээр “Амьддаа бие биеэ хайрла, хүмүүс ээ!” хэмээн уншиж л байсан, харин сонсогчид жирийн л шүлгийн хэмжээнд хүлээж авдаг байсан. Яруу найрагч энэ шүлгээ өөрийн “нэрийн хуудас” хэмээн баттайяа итгэж ганц уншигч байсан ч цөхрөлтгүй хүргэсээр л байв. Ингэсээр нэг мэдэхэд мөнөөх шүлэг яруу найрагчийн цээжнээс хорин оны намар шувуудтай цуг нисэн нисэн одсон юм. Яруу найраг бол шувуу юм. Яруу найрагчийн зүрхнээс ниссэн шүлэг-шувуу уншигчийн сэтгэлийн гол усанд суудал олох хүртлээ элин халин нисдэг бөлгөө. Яруу найраг бол нэгэн амьд ертөнц юм. Шүлэг төрөх агшин бол хүүхэд мэндлэхтэй адил юм. Яруу найрагчийн оюун сэтгэлгээ, онгод урамын онцгой агшинд сэтгэлийн их эрчимт догдлолоор тэсрэн гарсан шүлэг бол Б.Явуухулангийн хэлснээр “ухаан бодлоос босоогоороо төрсөн гуурст хүлэг” юм. Тэр жигүүрт хүлэг уншигчийн сэтгэлийн орон зай, оюун сэтгэлийн ертөнцөд дахин мэндлэх хувь заяагаа эрэн нисч байдаг. “Амьддаа бие биеэ хайрла, хүмүүс ээ!” шүлэг ард түмний сэтгэлийн орон зайд хүрэх хүртлээ хорин жил ниссэн байна.Тав.Аливаа яруу найраг амьдрах цаг хугацаа, орон зайгаа хүлээж байдаг. Чухам тийм цаг хугацаа орон зай нь уг шүлэг зохиогдсоноос хойш хорин жилийн дараа байх юм гэж хэн мэдлээ. 1999 оны 10 сарын 17-ны гунигт хар өдөр монголын ард түмний сод билигт хүүгийн зүрх зогсож, сонинууд О.Дашбалбарын яруу найргаас яг тухайн цаг хийгээд орон зайд тохирох мөрийг төвөггүйеэ олж ишлэж нийтэлсээр байв. Тэр нь мөнөөх цаг хугацаа орон зайгаа эрэн нисч явсан “Амьддаа бие биеэ хайрла, хүмүүс ээ!” хэмээх шүлэг нь байвай. Мөнөөх шүлгийг урьд нь найрагчийн амнаас сонсож ном сониноос уншихдаа анзаарч ойшоогоогүйгээ хүмүүс олж мэдсээр л байлаа.Амьддаа бие биеэ хайрла, хүмүүс ээ!Алив сайханаа бүхнээ бусдаас битгий харамла!хэрэггүй үгийн зэвээр зүрхийг минь бүү шархлуулХэн нэгнийгээ харанхуй нүх рүү битгий түлх!....Хүмүүс мөнөөх шүлгийн эрэлд мордож, дахин уншиж үзнэ. Мөнөөх хашгичиж байсан амьд О.Дашбалбар бус, ард түмний зүрх сэтгэлийн дуу хоолой болж байсан талийгаач дуугүй, О.Дашбалбар хаа нэгтэйгээс “Амьддаа бие биеэ хайрла, хүмүүс ээ!” хэмээн шивнэх мэт. Хүмүүсийн орой руу нь шүлгийн мөр бадгууд нисэлдэн оров. Уншигчдын зүрх сэтгэлийн хаалгаар нисэлдэн оров.Бидний амьдрал ав адилханБидний хоолой дээр үг хүртэл нэг янзаар зангирчБидний хацар дээр нулимс хүртэл нэг янзаар бөмбөрчБидний зам дээр ав адилхан учрал тохиолдно… Ард түмний хүү О.Дашбалбарыноршуулах цуваа Соёлын төв өргөөнөөс хөдөлж Их сургуулийн үүдээр гарч, Сансарынхойгуур гараад Цайз захаар эргэж Алтан-Өлгий хүртэл үргэлжиж, замын хоёр хажуугаарард олон хэний ч шахалтгүйгээр зайгүй зогсож сод хүүгээ үдэж байлаа. Монголын радио,телевиз , сонин хэвлэлүүдийг О.Дашбалбарын шүлэг найраг эзлэв. Яруу найрагч шүлгээуншсаар л байлаа.Өнөөдөр чи инээж, нөгөөдөх нь уйлдаг чӨөр нэг өдөр чи гуньж цаадах чинь дуулнаӨлгий авс хоёрыг хүн бүхэн дамждаг болохоорӨөр юу ч хэрэггүй, бие биеэ л хайрла…Ийнхүү энэ шүлэг анх зохиогдсоноосоо хойш хорин жилийн дараа жинхэнэ утгаараа орон зайгаа эзэлсэн нь ийм бөлгөө. Одоо энэ шүлгийн нэрийг, мөр бадгийг монголын үйлдвэрлэгчид, цай, сүү, идээ ундаан дээрээ бичиж, эмнэлэг, сургааль үйлчилгээний газруудын хананд сийлсээр байна. Яруу найраг нь эзнээсээ ондоо хувь тавиланг сонгож, өөр он цагийг эзлэвэй.ЗургааЮмны хувь тохиол сонин юм шүү. Эрхэм сод хүүгийн уран бүтээлийн анд, тангарагаар холбогдсон ах нь болох миний бие тэр үед О.Дашбалбарынхаа толгой дээр монголын утга зохиол, урлаг соёлынхоныг төлөөлж сүүлчийн үгийг хэлэх завшаан тохиосон юм.Алтан –Өлгийд хэлсэн тэр үгэндээ би О.Дашбалбарын уран бүтээлийн ертөнц, түүний оюуны тэнгэрт эзлэх байр суурийг тодорхойлохыг оролдсон билээ. Энэ үгийг хаа ч нийтлээгүй. Өөрийн энэхүү нийтлэлдээ нэгэн бөлөг болговой.(хүмүүс чив чимээгүй, тэнгэр дув дуугүй байв)Монголын ард түмний цогтой эх оронч хүү, сод билигт яруу найрагч, төр нийгэм, соёлын гарамгай зүтгэлтэн Очирбатын Дашбалбарыгаа бид сүүлчийн замд нь үдэж байна.Хүн төрөлхтөний оюуны эрдэнэсийн сан хөмрөгт “Монголын нууц товчоо”, “Гэсэр”, “Жангар”-ыг бүтээн, Ноён хутагт Данзанравжаа, Инжинннаш, Нацагдорж, Явуухуланг бойжуулсан Монголын их утга зохиолын шинэ арми таны өмнө эмгэнэн гашуудаж байна.чи минь, Монголын утга зохиолын их үйлсэд амьдралынхаа гэгээн гэрэлт он жилүүдийг зориулж “Оддын аялгуу”, “Гол ус намуухан урсана”, “Гэрэлт хайр”, “Зүүдний мөнгөн шувуу”, “Бурханы мэлмий”, “Цаг хугацааны гуниг буюу орон зай дахь дүрсүүд” зэрэг яруу найргийн ном туурвиж, “Дорнын аялгуу”, “Дарьганга аялгуу”, “Амьддаа бие биеэ хайрла хүмүүсээ”, “Эх орноо бид үр ачдаа хүлээлгэж өгнө”, “Өвгөд минь”, “Залуус дүү нартаа хүргэх шүлэг” зэрэг олон шилдэг бүтээлээрээ монголын утга зохиолын хөгжилд дорвитой хувь нэмэр оруулж, уншигч олныхоо зүрх сэтгэлд мөнхөрсөн үгийн гарамгай уран дархан билээ.О.Дашбалбар ерээд оны Монголын улс төрд ардын дипломатын үүрэг гүйцэтгэсэн шигээ, оюуны ертөнцөд өрнө дорнын шинэхэн гүүр, соён гэгээрүүлэгч байсан юм.О.Дашбалбарын үгийн урлаг мунхагийн харанхуйг таслагч Манзушири бурханы илд мэт, чанадын уянга нь Янжинлхам бурханы ятга мэт, тэр өөрөө бурханаас илгээсэн үнэний элч мэт, гэгээрсэн тэнгэрлэг яруу найрагч байлаа.О.Дашбалбар уран зохиол яруу найргийг сурталчилах, танин мэдүүлэх утга зохиолын залгамж үеийг төрүүлэхэд их хүч, цагаа харамгүй зориулж, шинэчлэгч чанараараа залуу үеийг араасаа дагуулж, урлах эрдмийн өөрийн сургуулийг бий болгосон билээ.О.Дашбалбар 1980-аад оны сүүлчээр “Мөнхийн бүтээлүүд мөхлийн ирмэг дээр”, “Номон дээр гишгэсэн алдас” зэрэг халуун эх оронч нийтлэлүүд бичиж, үгийн эрх чөлөө хязгаарлагдмал байсан нийгмийн бүрхүүлийг хуу татсан юм. Түүний нийтлэлүүд үндэснийхээ түүх соёлын өвийг өмгөөлөн хамгаалах, хайрлах бахархахад уриалан дуудсаныг монголын ард түмэн мартахгүй ээ.О.Дашбалбар тусгаар тогтнол, төрөлх газар шороогоо өмгөөлөгч, эгэл ард түмний эрх ашгийг тууштай илэрхийлэгч, шударга ёс, үнэнийг эрмэлзэгчийн дуу хоолой байж түүний төлөө амь биеэ зохиулсан жинхэнэ эх оронч яруу найрагч байлаа.Яруу найрагч хүн Унгарын Петефи Шандор, Татарын Муса Жалиль, Монголын Цогт тайж шиг жинхэнэ эх оронч байх ёстой гэж чи үздэг байлаа. Одоо тэдний жагсаалтанд XX зууны төгсгөл үеийн Монголын цогт эх оронч яруу найрагч чинийхээ нэрийг оруулан дурдаж чамаараа бахархаж байна.Чи минь уран бүтээлийнхээ өвийг 10 боть болгон хэвлүүлэхээр бэлдэж байлаа. Эх орон, ард түмэн, үр ачдаа өвлүүлж буй чиний уран бүтээлийн өв монголын соёлын үнэт эрдэнэс болон үлдэж байна.О.Дашбалбарын болор талст бодлын уянга, зөн билэгт зөөлөн мэдрэмж, огторгуйн хязгааргүйн оддын аялгуу, оюун сэтгэлгээний цараатай бүтээлүүдийг нь шинэ зуун шинэ хэмжүүрээр дахин цэгнэж, дорнын төдийгүй дэлхийн найрагч болохынх нь хувьд алдаршуулан сударлаж, бишрэн шүтэх цаг ирнэ.Хайрт Дашбалбар минь ээ! Өмгөөлж, хайрлаж байсан эх орныхоо газар шороонд үүрд амгалан нойрсоорой! Таны минь цогт сүнс монголдоо эргэн заларч ирээдүйн зууныг эзэгнэх болтугай!1999.10.20 Алтан-ӨлгийДолоо.О.Дашбалбарын шүлгүүд гэгээн уянгалаг агаад хязгааргүй уудам сансарын орон зайд эрх дураар дүүлэн нисэж, од сар, цагаан үүлс, цэнхэр уулс, мөрөн гол, шувуудын жиргээгээр дүүрдэг. Би түүний яруу найргийн мөн чанар нь намуун уянга, өөдрөг гэгээн зураглал, дотоод нисэлт, цаг хугацааны хязгааргүй сэлэлт гэж ойлгодог. Харин түүний шүлэг наяад оны сүүл хирд ороо бусгаа цаг үе рүүгээ, бэртэгчин амьдрал хүү, хүний мууд дурлагч, эх орноо үл дээлэгч тийм хүмүүс рүү хандсан дотоод шаналал, өчилөөр дүүрэн болж ирсэн юм. Энэ нь цагийн араншинд үл тэвчих яруу найрагчийн зан чанарын хурц илрэл байв.Өвөл гэдэг дандаа урт байдагӨнгөрсөн хойно л богинохон санагддагАмьд хүн болгоныг дандаа муу хэлдэгАлга болохоор нь бүгдээрээ магтаж эхэлдэг. /1998.9.27/Амьдралын мөн чанарыг тэр аль эрт таньсан болохоор өөр лүү нь зайгүй шүрших үгэн сумны өөдөөс ихэмсэг бардам алхаж явсан юм. Өөрийгөө “Би талын хөх чоно” хэмээн томьёолж, хүний ертөнцийн хар хүчинд хичнээн шахуулсан чЯруу найрагчаас өөр хэнд ч өрөвдүүлээгүй чоноЯсны баатар эрс шиг тулалдаанд орох нь тэнгэрлэгАлтан дэлхийд хүн байсан цагт чоно байх болноАрцалдан тэмцэхийн дээд үнэийг яруу найрагч шиг мэдэрнэгэж чоно хэмээх байгалийн эр зоригоор өөрийгөө хатуужуулж байв. Түүний ааш араншин ч , яруу найраг нь ч амьдарч буй цагтайгаа тэрсэлсэн байдлаар улам хурцдаж байв. Хар хэл ам түүнийг ороож, амь нас, яруу сайхан бүхнийг нь мэрсээр байв.Арга мэх башир заль, хов живэндАлтан сайхан бие минь элж зовж явсан чАндуу эндүүгүй нэгэн үзүүрт сэтгэлээрАрд түмэндээ итгэж, бурхан болгож шүтсээн!Одоо надад юу үлдэв? … хэмээн шуурган гал шуугиан дуулиан, хов живийн хар утаан дундах өчүүхэн гэрлийн аглагт тэр тасралтгүй бичсээр байв. “Өөр оршихуй бидний явдлыг зохицуулавч, үйлийн үрээс гажихгүй” хэмээн тэрбээр үхэлд сэтгэлээ хатамжилан бэлдсээр байсан.Түүний шүлгүүдэд баахар хатуу гэмээр, тэрслүү гэмээр үгс давамгайлах болсон нь яруу найргийн дотоод намуун уянгаасаа татгалзсан хэрэг бус, яруу сайхан хийгээд утга уянга, эх орон, эгэл түмнээ хайрлан өмгөөлөх агуу их хайрынхаа өмнө босгож байсан үнэн хатуу үгсийн хана хэрэм байсан юм.О.Дашбалбарын онош нь эмнэлэгийн шинжилгээгээр элгэний гүн хордлого гэж гарсан. Гэхдээ түүний элэг ямар нэгэн хорт идээнд гэмтсэн байж болох ч, үзүүртээ хор шингэсэн хар үгийн “нейтрон”-той тэр л “хар хүчинд” хордсон юм. Түүний зүрх өвчнийхөө гүн шаналгааг даалгүй тэсэрсэн гэх. Үнэндээ, үзүүртээ хараалын шившлэгтэй үг-суманд үй зайгүй цоочуулсан байсан юм. Үгийн шарх, үгийн хордлогыг өнөөгийн анагаах ухаан оношилж чадахгүй нь харамсалтай.О.Дашбалбарын үхэл ард түмний хайр бахархал, өмгөөлөл, омогшил, үнэний төлөө өөрийгөө золих гэрэлт сургамж болсон юм. Тиймээс ч аль тэртээх балчир ахуйдаа “Амьддаа бие биеэ хайрла, хүмүүс ээ!” хэмээн гэрээсэлсэн бус уу. Чухам энэ үг бол О.Дашбалбарын хайрлахуйн тарни байсан юм.Найм.“Уулсын тэнхээ надад алгуурхан шингэж, он улирах бүр эмзэг зүрх минь уулстай нийлэх мэт” хэмээн тэр бичиж, Алтай, Хангай, Хэнтийн уулс, Дарьгангыхаа хөх уулсад алгуурхан шингэсээр оршихуйн байраа зугуухан шилжүүлсээр байв. Тэр амьдралаас уйдаагүй. Хүмүүст, амьдралд, ширхэг цагаан өвсөнд ч хязгааргүй хайртай байж, “Тэнгэрийн цэнхэрийг удаан харахсан, гол усны шивнээг удаан сонсохсон, хүмүүсийн дунд удаан амьдарахсан гэж адгана. Яагаад гэвэл хүмүүс, нар шувууд, модод дэндүү сайхан, Үлгэрийн орчлонд та нарынхаа дунд би удаан амьдарна” хэмээн хүсч тэмүүлж байв. Амьдрал байраа сэлгэхийн цагт өөрийг нь тамын орон бус, шамбалын хаалга урьж буйг тэр мэдэж байсан юм. Аливаа суу билиг төгс найрагчийн сүүлчийн үг ихээхэн учир утгатай байдаг. Түүний сүүлчийн шүлэг “Хүнд туслах агшин хайрла” нэртэй. Эмнэлэгийн орон дээрХүнд туслаагүй өдрүүд миньНадад бараан санагддагХүйтний туйл, хоосон цөл шиг санагддагАяа бурхан минь!Хүнд туслах агшин ч болов хайрла!хэмээн бичиж байхдаа тэр өөртөө нас буян гуйх бус, харин хүнийг энэрч, хүнд туслахын агшинг л эрж байжээ. Хүнд туслана гэдэг хүнийг хайрлахын биелэл юм. Амьдралыг хайрлах ухаан юм. Чухам ийм л яруу найрагийн оршихуй агуу их хайраар дүүрэн байдаг жамтай аж. Өнөөгийн цаг үед хүмүүс хайраар дутаж, бие биеэ хайрлах хүндэлхүйн гэгээн үгсээр бус, уур хилэн, атаа хорсолын хорлолт үгээр бие биесээ жадлаж байна. Хамаг амьтны тусын тулд тарни уншдаг хүн ч цөөрч, нигүүлсэхүйн үйлсийг бүтээгч лам хуврагууд хүртэл хараал домын хар аргад мэргэшиж байна. Үүнийг аль эрт мэдэрсэн яруу найрагч өөрийн зүрхэний үгийг хүмүүст хамгийн шийдмэг хүргэх зам бол үл үзэгдэн оршихуйгаас тарнидах явдал юм хэмээн мэдэрсэн ч байж магадгүй.О.Дашбалбар яруу найрагчийн хувьд өөрийгөө нэгэнт цогцлоон бүтээж, өөрийгөө шүлгээрээ бүрэн нээж, уншигч олондоо, ард түмэндээ, ирээдүй хойчдоо хэлэх л гэсэн үгээ үлдээлгүй хэлсэн, яруу найрагчийн хувьд би төгссөн гэж ярьдаг болсон юм. Тийм ч учраас өөрийнхөө амьдрах цаг хугацаа, орон зайг мэдэрч “Үлэмжийн орчлонд би удаан амьдарна” хэмээх үлэмжийн тансаг дуулалдаа тэнгэрлэг яруу сайханыг ирээдүйтэй цуг бичиглэн хадгалсан байдаг. О.Дашбалбарын газар шорооны төлөөх тулалдааныг ойлгохын тулд “салхиар ганхах цагаан өвсийг” хэрхэн хайрлаж, түүнд яаж оршсоныг ойлгох хэрэгтэй. О.Дашбалбарын эх орон ард түмний дуу хоолой нь болж байсан үнэн хатуу тэмцэгч үгийн язгуур бол ““Амьддаа бие биеэ хайрла, хүмүүс ээ!” хэмээх хайрлахуйн тарни нь мөн болохыг таних ёстой. О.Дашбалбарын энэ тарни түүний яруу найргийг эхлэлээс төгсгөлийг хүртэл хэлхсэн эрхиний хэлхээс мэт тасралтгүй санагалзан урсаж буйг түүний яруу найргийн ертөнцөд нэвтэрч байж л сая ойлгоюу.2007.1.7.Г.Мэнд-Ооёо

I AM A GREY WOLF OF THE STEPPE

2007-03-02T23:23:00.000-08:00

I extend myself at full length
and exert myself at full vigour
and cross an open plain
with my four fleet feet.

In chase of me swift horses are exhausted all.
But it whets hunters’ appetite in chase of me
A pack of hounds are fatigued in file.
I vie with death at every moment.
I am a grey wolf of the steppe.
A killer in the motor car speedes over a prostrate plain
and threatens me with hungry gun.
He wants to flay my skin.
But intelligent persons pursue me without stop.
Nature produced my personality and character
and made me to survive by my ability.
But humanity detest me wherever I am
And has its fingers on the trigger at me
Nobody pities me.
Every day I risk my life and eke out my livelihood.
I roam over miles and there is no prey to me.
I trot together with my shadow under the full moon.
My strength is exhausted and my legs staggered.
Capacious plain stretches out without bound.
I alone trot under the vault of heaven.
I as hungry wolf, feel a real sense of struggle
and its victory and defeat to my marrow.

I was born on earth as wolf
and my behaviour disgusted all decent folk.
I stare on the snow of winter night under a pale moon,
and howl because of my ravenous hunger and awe mountains.
I as grey wolf of steppe live on my ability
is a similar to a poet who pines for freedom
I cruelly bit off my trapped shank
because of my savage ferocity,
the fragment of my leg is left in a gully,
and a pang I experience.
I bleed my blood on the white snow
and run away with my three legs.
Merciless people incessantly ride on a car
and follow me up against chilly wind.
At the last moment I turn on him
In the last minute god had mercy on me
They fell over a gully bank
I am a grey wolf of the steppe
and have lost my one leg
in order to make a living
against a thorny life
I am a beast of the spacious steppe
and am called as savage.
It sounds odd
But the human beings are nonchalant
And more brutal and merciless than me.
Hellish treatment of man
gives me the heebie – jeebies
This ill treatment is understood
by only a born poet
Only Buddha can favour
Those ‘wrong doers’ without wrong
The ability to die like a hero
if not to live nicely
is given to the wolf and the poet
I am a grey wolf
and think as clever as possible
I can defend and detest myself
As the poet alone
Nobody pities me
I wish to die soon
I am a grey wolf
and experience my natural fate.
I am a grey wolf and hellish
and vie with my risk of life and storm
by echoing rolling hills with my howl

Verbal translation is done by
Nymjavyn Dorjgotov

Салхиар ганхах цагаан өвсөнд ч амь нас минь буй ...

2007-03-02T22:03:00.000-08:00

Ìîíãîëûí íýðò ÿðóó íàéðàã÷ О÷èðáàòûí Дашбалбар

***

Салхиар ганхах цагаан өвсөнд ч амь нас минь буй
Сайхан эх орон минь…
Сэтгэлээ ариусгаж, махан бодио өвс ногооны чинь ширхэг бүхэнд өгье!
Санаагаараа жаргаж, гол усны ариун тунгалагт уусъя!
Мөнх наст тэнгэр чинь намайг ширтэнэ, эх орон минь!
Цал буурал үүлсээр чинь би нулимсаа арчина.
Монгол нар алтлаг өнгөөр нүд гялбуулж
Миний Гангабаатар хүү шиг инээнэ.

Нар туссан шаргалхан уулсын чинь хормойд эрхэлье, эх орон минь
Нас буянаа хайрла, уулñ минь…
Яруу эгшиг зүрхэнд шингээж үдшийн агаарт болжмор жиргэнэ.
Янжинлхамтай ханьсаж сэтгэлийн дотор алтан ятга эгшиглэнэ.

Хот айлын яндангаар суунаглах утаа
Холын уулсын бэлд цэнхэр хөшиг татаж,
Хонь ямаа майлалдан, үхэр мөөрөхөд тунгалаг агаар цалгина.
Үнэхээр сэргэлэн багачуудын цовоо дуун голын урсгалыг хөгжөөж
Үл мэдэгхэн сэвэлзэх сэвшээнд нарсны орой сортолзоно.
Өвс ногооны үнэртэй миний салхин сэтгэл
Үдшийн торгомсон агаарт ууснам … үлгэрийг би мэднэ!

O.DASHBALBAR

***
Like a beautiful swan stretching its neck and folding its wings
A dozing girl falls asleep, resting her head on her arms
Evening dusk settles in the fading glimmer
Filling the space around it with its magic, soft and flowing waves

Crafting a piece of extraordinary beauty
Is the Universe, displaying its twinkling golden flash before my eyes?
I gaze, afraid of the slightest move, forcing down the lightest breath of mine
How splendid her golden and silky hair?

For this flash of time, did I leave behind thousand years in my dreams?
Or did I turn into a marble stone with no heart beating with life?
As if in a Heavenly Voyage to a distant world beyond compare
Everything around me looks so new and so magnificent.

Translated by from Mongolian into English by
TSOG Shagdarsuren.